Burgemeester Frank Dales van de gemeente Velsen.  Beeld Olaf Kraak
Burgemeester Frank Dales van de gemeente Velsen.Beeld Olaf Kraak

InterviewVelsen

Burgemeester Dales voelt plaatsvervangende schaamte voor zijn collega’s om asielopvang: ‘Er wordt te veel gedoken’

Burgemeester Frank Dales van Velsen zei ‘ja’ tegen de opvang van duizend asielzoekers op een cruiseschip. Hij is kritisch op collega's die ‘duiken’ en geen asielzoekers opvangen. ‘Ik vind het bestuurlijk een schande dat het gebeurt.’

Johan van Heerde

Een lange rij met gele plakkertjes hangt aan het computerscherm van Frank Dales. Erop staan notities geschreven. Geheugensteuntjes met afspraken, maar ook enkele spreuken. Eén spreekt tot de verbeelding: ‘Een schip ligt veilig in de haven, maar daar is deze niet voor gebouwd.’

“Zo denk ik over het burgemeesterschap”, zegt Dales, de eerste burger van de gemeente Velsen in Noord-Holland. “Je kunt gemakkelijk je burgemeesterschap invullen door lintjes te knippen en honderdjarigen te bezoeken, maar daar ben je geen burgemeester voor geworden. Zeker in een crisissituatie moet je leiderschap tonen.”

Burgemeester Dales deed in de zomer wat andere burgemeesters niet deden: hij stak zijn vinger op toen staatssecretaris Eric van der Burg (asiel) vroeg om een plek voor een cruiseschip met duizend asielzoekers. “Hij benaderde ons en zei: ‘Ik kom vierduizend plekken tekort. Er zijn acht havens waar zo’n schip kan aanmeren waaronder in de gemeente Velsen. Ben jij bereid om mee te helpen?’”

Dales vertelt dat hij een inschatting maakte. “We hebben de ruimte, waarom zouden we dan nee zeggen? Je verplaatst je in de positie van asielzoekers die in Ter Apel buiten slapen, in die van de staatssecretaris. Er was sprake van een crisis. Dus laat je de dingen uit handen vallen en ga je helpen.”

Protestmars

De komst van het asielschip was het startschot voor ophef in de gemeente. Met name in het kleine Velsen-Noord waar de Silja Europa, zoals het schip heet, werd aangemeerd in het Noordzeekanaal. Honderden bewoners liepen mee in een protestmars waarin vooral de burgemeester ervan langs kreeg. En hoewel de opvang van de asielzoekers zonder noemenswaardige incidenten verliep, was Dales in februari opnieuw kop van Jut toen bleek dat het schip na 1 maart bleef liggen, de afgesproken datum. Een spandoek bij het dorp loog er niet om: ‘Dales functie elders’, stond erop.

In een volksraadpleging in Velsen-Noord stemde een meerderheid van de inwoners van het dorp het schip definitief weg. Op 23 maart bereikte de gemeenteraad van Velsen na twee tumultueuze vergaderingen tot in de nachtelijke uurtjes een compromis. Ruim zevenhonderd asielzoekers verhuizen voor 23 april naar een andere opvanglocatie. Voor ruim 220 bewoners die binding hebben met de regio blijft de Silja Europa na 23 april nog eens maximaal zes weken langer liggen, ter overbrugging naar een nieuwe opvangplek op een kleiner schip elders in de gemeente.

U heeft zacht uitgedrukt een roerige periode achter de rug. Ben u al een beetje klaar met het schip?

Lachend: “Nee, om eerlijk te zijn niet. Elke keer als ik het zie of erlangs rijd, denk ik: dat hebben we goed gedaan.

“Ik heb twee dochters van 10 en 7. Het criterium dat ik steeds vaker hanteer luidt: ‘hoe kan ik later als ze ouder zijn uitleggen wat ik heb gedaan. In de Journaals zagen we elke avond asielzoekers die buiten in het gras sliepen. Stel dat we ‘nee’ hadden gezegd en mijn dochters zouden vragen: goh, pa, we zien die beelden in Ter Apel en jij kon een bijdrage leveren maar hebt dat niet gedaan. Wat was er nou belangrijker dan die mensen helpen?”

U noemde de opvang vorig jaar het moeilijkste besluit uit uw loopbaan. Gaf u het onderwerp met die woorden niet te veel lading?

“Dat was in ieder geval niet mijn intentie. Ik wilde laten zien dat het niet een besluit was dat je op een vrijdagmiddag neemt. Intrinsiek vond ik dat Velsen een bijdrage moest leveren aan het opvangprobleem en tegelijk besefte ik dat duizend mensen wel even wat is.

“Ik wil me niet vergelijken met bondskanselier Merkel die zei: ‘Wir schaffen das’, maar ik begrijp die woorden goed. Ik vind het passen bij je rol als burgemeester, een afweging maken, maar de worsteling ook laten zien. Ik sta nog steeds achter het besluit. Velsen heeft laten zien wat het waard is. Als je een appel doet op solidariteit, dan staan we er.”

Andere gemeenten weigeren de opvang van asielzoekers, ook als u erbij zit. Wat vindt u daarvan?

“Onlangs heeft de staatssecretaris een klemmend beroep gedaan op gemeenten om de Silja over te nemen. Maar dan blijft het stil. Het antwoord van andere burgemeesters is ‘nee’. Op dat moment voel ik plaatsvervangende schaamte. Zij tonen geen solidariteit naar de gemeenten die wel hun nek uitsteken.

“Ik vind het bestuurlijk een schande dat het gebeurt, dat meen ik echt. Wat ik heb gedaan was echt geen bed met rozen hoor. Ik heb ook een hobbelige periode achter de rug als je kijkt wat er allemaal over je heen wordt gestort.”

Wat was het ergste?

“Op sociale media zijn een aantal mensen echt te ver gegaan en die zijn ook aangelopen door de politie. Die zeiden: beton om mijn voeten en in het kanaal gooien. En wie gaat dat doen? Ik heb er geen slapeloze nachten van, maar je moet ook op sociale media een streep zetten. Er zijn grenzen.”

Het gevolg van alle discussie over het opvangschip en de asielopvang in Nederland is dat de Silja Europa tegen de afspraak in veel langer in Velsen-Noord ligt.

“Ja. Dat was een duivels dilemma en daarmee zag je iedereen worstelen. Velsen-Noord in de eerste plaats, maar ook de gemeenteraad, het college en ikzelf.”

Waarom?

“Je hinkt steeds op twee basiswaarden. Je wilt een geloofwaardige overheid zijn, want dat is de overheid lang, te lang, niet geweest. Het opkomstpercentage bij de verkiezingen lag hier nipt onder de 50 procent. Dat vind ik schandalig en dan kijk ik ook naar onszelf. We wilden werken aan het vertrouwen. Dan moet je ook vasthouden aan de afspraak. 1 maart is 1 maart. Het schip moest weg.

“Maar je wilt ook een menselijke overheid zijn. Daar heeft het ook te lang aan ontbroken, kijk maar naar de toeslagenaffaire. Of kijk naar de aardbevingsslachtoffers in Groningen. Dus wil je die asielzoekers hier eigenlijk wel houden, want het gaat hartstikke goed. Er zijn 0,0 incidenten, de gemeente zit er bovenop. Er gaan 101 kinderen naar school, die zou je traumatiseren als ze wéér moeten verhuizen. We hebben de veiligheid georganiseerd, de gezondheidszorg. Er is zelfs een apotheek aan boord van het schip omdat het te druk werd bij de apotheek in Velsen-Noord.

“Tussen die twee waarden is een uitkomst gevonden. Op termijn vertrekt het schip, terwijl een deel van de bewoners in de gemeente kan blijven.”

U had veel moeite kunnen besparen door 1 maart niet zwart op wit te zetten.

“Die datum komt bij staatssecretaris Van der Burg vandaan. Die zei vorig jaar: ‘De opvang is voor maximaal een half jaar.’ Zijn uitleg was dat vanaf 1 januari 2023 de spreidingswet zou ingaan, want hij had een Kamermeerderheid, dus dat kon hij regelen. Met die wet wilde de staatssecretaris alle asielzoekers dit jaar verdelen over Nederland. Hij zei: ‘Dit schip is hele dure noodopvang, dus ik wil hem geen dag langer dan nodig is.’

“Toen de staatssecretaris in januari toch vroeg om verlenging van de opvang, zei ik tegen het ministerie: dat gaat niet gebeuren. Dan word ik de onbetrouwbare overheid, want ik heb iedereen beloofd: 1 maart is-ie weg. Maar op het ministerie zeiden ze: ‘Nee Frank, jij bent dat niet, wij zijn de onbetrouwbare overheid, want wij komen terug op onze afspraak’. En dat was ook zo.”

Voor een deel van de Velsen-Noorders is het compromis niet genoeg. Het schip moet nu weg, vinden ze.

“Dat is de tijdgeest waarin we leven. Een tijdgeest van minder tolerantie naar elkaar en minder tolerantie naar de overheid. Dat heeft de overheid ook over zichzelf afgeroepen met het steeds maar doorschuiven van problemen en het niet adequaat en persoonsgericht oplossen van zichtbare fouten. Bewoners zeiden letterlijk tegen me: ‘Ik moet voor 1 mei mijn belastingformulier inleveren en als ik dat niet doe krijg ik een aanmaning of boete. Dus nu houd ik de overheid aan de afspraak.’”

Een kleine meerderheid van de Velsen-Noorders wil überhaupt geen asielopvang in het dorp, bleek uit de volksraadpleging. Neemt de tolerantie voor asielzoekers ook af?

“Nee, dat vind ik niet. Die uitslag relateer ik aan de crisistijd. Als er veel crises zijn, en onzekerheden, dan neemt je solidariteit af en dan wordt je eigenbelang groter. Eerst zien dat je zelf de eindstreep haalt, door de energiecrisis, de inflatie en de supermarktprijzen.

“Ik heb dat spandoek met mijn naam natuurlijk ook gezien. Maar het kan niet zo zijn, dacht ik, dat die irritatie richting mij alleen voortkomt uit dat schip. Er is irritatie richting de overheid en ik ben de herkenbare overheid in Velsen. Daarom ben ik met bewoners in gesprek gegaan.

“Een gezin met een zoon van achterin de 20 vertelde hoe ze altijd in het midden van ’t pad lopen. Nooit in aanraking met justitie, alles keurig voor elkaar. Nooit beroep op ondersteuning en de zoon heeft een goede baan en verdient redelijk. Maar hij woont nog steeds thuis. Als hij zich inschrijft staan er 500 voor hem en met zijn inkomen is een hypotheek kansloos. ‘Wanneer zijn wij aan de beurt?’, vroegen ze. Dat is verdomde lastig. En dan hoor je: ‘de overheid is er ook niet voor ons’.”

Mensen projecteren hun problemen op een ander?

“In de kern weten mensen wel dat de vergelijking niet klopt, maar ze zeggen toch: ‘Kijk eens naar die asielzoekers op het schip. Die hoeven niet op de thermostaat te letten terwijl wij de verwarming naar beneden draaien. Wij moeten kijken hoe duur de boodschappen zijn en daar krijgen ze drie keer per dag een maaltijd geserveerd. En natuurlijk verwachten mensen niet dat de overheid drie maaltijden per dag faciliteert, maar in de basis is er irritatie.”

Verklaart dat de verkiezingsuitslag, de winst voor BBB?

“Ja, dat zijn proteststemmen. Mensen denken: zoals we nu bezig zijn moet het stoppen. Dit beleid biedt voor mij geen oplossing.”

Ook hier in Noord-Holland is de BBB de grootste geworden. De partij is tegen dwang bij de opvang van asielzoekers, een van de wijzigingen die staatssecretaris Van der Burg juist wil doorvoeren met zijn spreidingswet. Wat vindt u?

“De praktijk leert helaas, zoals ik al zei, dat niet iedere gemeente haar verantwoordelijkheid pakt. Er wordt te veel gedoken. Dus ik ben het met de staatssecretaris eens dat het ook gedwongen moet.”

Die spreidingswet is er overigens nog lang niet en zal dit jaar geen oplossing bieden voor de opvangcrisis. Zien we deze zomer weer mensen buiten in Ter Apel?

“Ik ben er bang voor, ja. De cijfers over de opvang gaan alleen maar omhoog. In onze regio zijn er gesprekken over nieuwe opvangplekken. Er zijn weilanden genoeg, maar daar heb je niet zomaar een azc, en leegstaande gebouwen zijn schaars.”

Maar de Silja Europa is zes weken na 23 april echt weg uit Velsen-Noord?

“Dat gaat eh… Dat is een enorme druk die op ons ligt, want we hebben het niet helemaal zelf in de hand. Het duurt sowieso acht weken voordat een kleiner schip hier is, of je nu hoog of laag springt. Dat heeft te maken met contractonderhandelingen, onderzoek naar de verhuurder, inspecties op het schip en vaartijd. We hebben al alle lucht eruit geperst, het schip moet onderweg geen pech krijgen want dan zitten we in de knel.”

Wie is Frank Dales?

Frank Dales (66) is bestuurder en D66-politicus. Hij werd in de jaren tachtig politiek actief in Purmerend (waar hij het jongste raadslid van Nederland was) en in Alphen aan den Rijn, waar hij actief was als raadslid en wethouder.

In 2001 werd Dales burgemeester van Breukelen. Tussen 2005 en 2007 was Dales kort partijvoorzitter van D66. Voordat hij in 2016 burgemeester werd van Velsen, was Dales bijna tien jaar directeur van de Dierenbescherming.

Correctie 7 april

In een eerdere versie van dit artikel stond dat mensen zijn aangehouden door de politie vanwege commentaren op sociale media. Dat klopt niet. De politie kwam bij hen langs.

Lees ook:

Geen overlast, toch woede om asielboot. ‘Ik ben geen racist, maar het wordt gewoon te gek’

Velsen-Noord reageerde woedend op de komst van een cruiseschip voor de opvang van maximaal 1000 asielzoekers. De aanwezigheid van de vluchtelingen verliep vervolgens geruisloos, geven ook de bewoners toe. Maar toen het schip langer bleef liggen, nam de woede weer toe. Een reconstructie van zes maanden opvang in Velsen-Noord.

Terwijl de zorg voor asielzoekers ernstig tekortschiet, worden commerciële bedrijven rijk

De medische zorg voor asielzoekers is niet in orde. Dat komt niet alleen door de opvangcrisis. Al jaren geleden waren er waarschuwingen dat er te veel op de laagste prijs werd ingekocht en dit gevolgen zou hebben voor de toegang tot zorg. Ondertussen nemen winsten van commerciële bedrijven toe.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden