Beeld Trouw

Column Hans Goslinga

Bluf en een grote bek dreigen te winnen van het fatsoen

In de Amerikaanse film ‘A face in the crowd’ roept de hoofdfiguur, een uit de goot opgepikte zwerver met een gitaar die in korte tijd een ster wordt, op het hoogtepunt van zijn succes: ‘Ik ben niet alleen een entertainer. Ik ben een influencer, een opiniemaker, een macht, een macht’.

Nee, de film is geen parabel over de opkomst van Trump of andere populisten, maar het kost moeite er niet zo naar te kijken, zelfs als je weet dat de rolprent al meer dan een halve eeuw oud is. De Amerikaanse regisseur Elia Kazan maakte de film in het midden van de jaren vijftig, de tijd waarin de tv de huiskamer binnenkwam en niet alleen het sociale leven veranderde, maar ook de politiek.

In de film zegt een mediamagnaat: “De politiek is een nieuwe fase ingegaan, de fase van de tv. Mensen willen geen ellenlange debatten meer, maar glamour en pakkende slogans: tijd voor verandering. Washington is een zooitje.” Publiekslieveling Larry Rhodes vervult in ruil voor veel geld die behoefte met zijn zogenaamde straatwijsheden, verzonnen verhalen en bluf.

De film, die de manipulatieve kracht van het nieuwe medium wil tonen, eindigt optimistisch. Rhodes valt van zijn voetstuk als hij op een onbewaakt moment bij een openstaande microfoon zijn minachting voor het publiek uit. “Stelletje idioten.”

De Amerikaanse journalist Matt Hanson, die vanwege de actuele waarde het werk van Elia Kazan van het stof ontdeed, omschrijft dit moralistische slot als nogal naïef. “Het verontrustende aan hedendaagse demagogen is dat zij niet worden bewonderd ondanks, maar juist dankzij hun tekortkomingen”, schrijft Hanson op the-american-interest.com. Leugenachtigheid, wrok, vulgariteit, onwetendheid en narcisme worden hen niet tegengeworpen, maar worden als authentiek gezien.

Opgeklopte angst maakt desastreuze krachten los

Wat Kazan wilde verbeelden, kun je inderdaad zien als een nog flauwe afspiegeling van wat de vermenging van entertainment, (sociale) media en politiek vandaag teweegbrengt. Maar vergeet niet dat hij de film maakte kort nadat de communistenjager Joseph McCarthy vanwege zijn wilde verdachtmakingen door de mand was gevallen. Met de film beoogde hij aan de hitsige demagogie en manipulaties van deze senator een tegenwicht te bieden.

De gezonde krachten die doorzagen hoe McCarthy, handig gebruik makend van de televisie, de instituties en fundamenten van de democratische rechtsstaat ondermijnde, wonnen in het elfde uur, maar dat stelt niet geheel gerust. De publieke en sociale schade die één man in vier jaar tijd wist aan te richten, was aanzienlijk: honderden burgers belandden in het gevang, meer dan tienduizend mensen verloren hun baan, de meesten onterecht, zoals achteraf bleek.

Deze episode in de Amerikaanse politiek blijft van betekenis, omdat zij heeft laten zien hoezeer opgeklopte angst politieke krachten kan losmaken die desastreus voor een samenleving zijn. Verdacht van communistische sympathieën bezweek Kazan zelf onder de druk van McCarthy en gaf namen door van acteurs die op de zwarte lijst kwamen en brodeloos werden. Met de film over de opkomst en ondergang van Larry Rhodes rekende hij met deze misstap af, maar hij bleef ondanks zijn filmprestaties zijn leven lang omstreden.

McCarthy viel in ongenade toen hij tijdens een hoorzitting van zijn onderzoekscommissie weer eens een wilde beschuldiging uitte. Het leverde de gevleugelde uitspraak van de advocaat Joseph Welch op, op YouTube terug te vinden: ‘Have you no sense of decency, sir? At long last, have you left no sense of decency?’ De essentie in mijn ogen: ons democratische stelsel berust niet alleen op wetten en regels, maar op fatsoen, niet als burgermansmoraal maar als publieke deugd. Er moet in elke tijd wel iemand opstaan die daar, zoals Welch, op een hartgrondige manier aan herinnert.

In onze dagen dreigt de politiek, als de waarachtige spelers niet oppassen, in de Bermudadriehoek van entertainment, hybride media en argeloosheid te verdwijnen. Zelfs in de oudste moderne democratieën raakt het politieke domein in de greep van types zoals Larry Rhodes, figuren die geen boodschap hebben aan publiek fatsoen en zonder scrupules de leugen als wapen inzetten of, zoals Wilders, willens en wetens provocerend en ontregelend bezig zijn in de huizen van het debat en de rechtspraak.

In die wereld winnen de grote bek en de bluf het als oriëntatiepunten van het staatsrecht, de stem van de geschiedenis, de constitutionele wijsheid en het publieke fatsoen. Het happy end van de film, een in zijn huis brallende Rhodes die ovaties krijgt van een applausmachine, moet in de werkelijkheid van vandaag worden bevochten.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden