Coalitievorming

Bijna alle partijen willen regeren, toch dreigt een moeizame formatie

null Beeld ANP
Beeld ANP

De burger kiest de komende dagen niet alleen voor een partij (of een persoon), maar beïnvloedt tegelijkertijd de samenstelling van de nieuwe coalitie. Wat betekent de keuze van de kiezer voor de kabinetsformatie?

De kiezer stemt op zijn of haar favoriete partij. Dat klinkt overzichtelijk, maar zo eenvoudig is het niet. De burger duwt de samenstelling van de nieuwe regering – al dan niet bewust – een bepaalde kant op. Uit gegevens van Kieskompas, waar we vorige week over schreven, bleek al dat vooral de linkse kiezer worstelt: waar heeft een stem de meeste waarde? Deze pagina’s bieden een overzicht van de favoriete partners en de grootste tegenstanders van de politieke partijen. Oftewel: welke partij wil straks met wie? En waar zitten de obstakels?

Peilingen zijn palingen. Het is een Haags cliché, maar wel een om serieus te nemen. De overzichten met verwachte zetelaantallen zeggen weinig over de uitslag van komende woensdag. Maar er valt wel degelijk een trend uit te halen: het is niet ondenkbaar dat de vier coalitiepartijen van het kabinet-Rutte III (VVD, CDA, D66 en ChristenUnie) straks samen 76 zetels of meer halen. Dat zou een doorstart mogelijk maken, wat sinds Paars II in 1998 niet meer gebeurde. Toch is de kans op nog vier jaar dezelfde coalitie klein.

Dat VVD en CDA uitstekend samenwerken, is geen geheim. Die partijen kunnen binnen een week een regeerakkoord in elkaar zetten. Rutte wilde vrijdag bij Nieuwsuur slechts één voorkeurspartij voor een nieuwe coalitie noemen: “Van al die partijen (–) is er één waarmee ik altijd heel graag samenwerk. Dat is het CDA.” D66 wordt een lastiger verhaal. De democraten hebben zich de woede van VVD en CDA op de hals gehaald door te pleiten voor een halvering van de veestapel. Partijleider Sigrid Kaag blijft bij dat standpunt, waarmee landbouw een flinke kluif wordt aan de formatietafel. Ook sloten D66 en de ChristenUnie soms knarsetandend compromissen over migratie en vluchtelingen.

Weinig liefde

Nog complexer is het hoofdstuk medische ethiek. D66 wil dat de nieuwe Tweede Kamer oordeelt over de voltooid leven-wet van Pia Dijkstra. CU-partijleider Gert-Jan Segers heeft al laten weten dat zijn partij, mocht die ook straks in de regering komen, daar niet aan zal meewerken: “Er is geen scenario waarin de ChristenUnie deze wet gaat uitvoeren.” Het maakt een samenwerking tussen D66 en CU onwaarschijnlijk. Ook VVD-Kamerlid Ockje Tellegen wil niet nog een keer met de ChristenUnie regeren, vanwege medisch-ethische kwesties. In het Reformatorisch Dagblad: “Nog vier jaar erbij leidt écht tot een impasse, tot stilstand.”

De vraag is met wie de VVD wél graag wil samenwerken. Er liggen blokkades naar PVV en Forum voor Democratie. Mark Rutte heeft weinig trek in GroenLinks vanwege de ingrijpende klimaatplannen van Jesse Klaver. In De Telegraaf: “Als we het op de GL-manier doen, ligt Nederland op apegapen.” Om diezelfde reden is er ook weinig liefde tussen het CDA en GroenLinks. De VVD is overigens opvallend mild tegen de SP. Rutte prees onlangs in een tv-debat Lilian Marijnissen de hemel in: “Je bent een pracht-collega!”

D66 neemt in de campagne een strategische middenpositie in. Lijsttrekker Sigrid Kaag wil niets zeggen over haar voorkeurscoalitie, ze doet niet mee aan dit ‘Binnenhof-spelletje’. Kaag weet dat ze in beeld is bij zowel linkse als rechtse kiezers. Uitspraken over favoriete partners kunnen dat verpesten. Onlangs zette ze SP’ers nog wel weg als ‘radicale socialisten die uit de euro willen en onze banen op het spel zetten’.

null Beeld Sander Soewargana
Beeld Sander Soewargana

Historisch dieptepunt voor links

Voor de linkse partijen dreigt een historisch slecht resultaat bij de verkiezingen, maar niet eerder lonkten alle progressieve partijen zo opzichtig naar het pluche. Het afgelopen jaar ging het vaak over het vormen van een progressief blok binnen een nieuw kabinet, om te voorkomen dat een afzonderlijke linkse partij wordt vermalen door centrumrechtse partijen. Het is de vraag of de partijen elkaar nog steeds zo innig zullen vasthouden, als de macht voor het grijpen ligt en er slechts één partij nodig is om een kabinet aan een meerderheid te helpen.

Lilian Marijnissen (SP) heeft al ministerskandidaten klaarstaan voor een nieuw kabinet, zei zij half grappend tijdens het coronadebat van vorige week. Het activistische deel van de partij en de op afstand gezette jongerenafdeling moeten er weinig van hebben, maar het SP-kader is klaar om te regeren. Marijnissen voelde zich nooit helemaal senang bij het blok dat de collega’s Klaver (GroenLinks) en Asscher (PvdA) probeerden te vormen. Toen haar onlangs gevraagd werd of zij per se in een kabinet wil met die twee partijen, antwoordde zij dat zij net zo prettig samenwerkt met CDA en ChristenUnie. En ook gesprekken met de voormalige aartsvijand VVD zijn niet langer uitgesloten; de socialisten hebben immers best prettig samengewerkt met de liberalen op lokaal en provinciaal niveau.

Er is vooral Klaver veel aan gelegen om iets van een links blok in stand te houden. Maar de GroenLinks-campagneposter waarop de leiders van SP, PvdA en D66 onaangekondigd ook hun voornamen lazen, viel bij die partijen niet bepaald in goede aarde. De reactie van Lilianne Ploumen (PvdA) was veelzeggend. Zij wil met een andere linkse partij het kabinet in. Maar anders dan Asscher noemde zij niet direct GroenLinks als logische partner, maar GroenLinks óf SP.

Tijd om in een kabinet te stappen

Voor Klaver geldt: nu of nooit. GroenLinks bestaat dertig jaar en daarom is het tijd om eindelijk eens een kabinet in te stappen. Klaver weet ook dat hij er in zijn uppie moeilijk tussen komt bij VVD en CDA. Niet alleen vanwege zijn radicale klimaatbeleid, vooral ook omdat er nog nog oud zeer zit van de vorige formatie in 2017, waar GroenLinks twee keer uit stapte.

Bij de PvdA is de druk om te regeren iets minder hoog. Toch willen ook de sociaaldemocraten laten zien waartoe zij op aarde zijn. Anders dan bij de linkse collega’s zit besturen de PvdA’ers in het bloed. Het lijkt erop dat de voorbije vier jaar van oppositie voeren niet gaat leiden tot een enorme opmars in zetelaantal. Regeren zal nodig zijn om de partij relevant te houden. En voor de PvdA kan dat met heel veel partijen. Van SP tot VVD.

Alleen niet tegen elke prijs. Ploumen zal hoge eisen stellen aan regeringsdeelname. Rutte II ligt nog vers in het geheugen, waar de PvdA na een ultrakorte formatie een regeerakkoord sloot over bezuinigingen, dat zou leiden tot de grootste verkiezingsnederlaag in de geschiedenis.

Ook Partij voor de Dieren wil in kabinet

Ook de Partij voor de Dieren, heel lang wars van ‘compromisme’, sluit regeren niet langer categorisch uit. Zelfs niet met de VVD. De toon is onder leiding van de nieuwe lijsttrekker Esther Ouwehand veranderd. “De Partij voor de Dieren is klaar om te regeren” zei ze in een interview met Trouw. “De vraag is of anderen klaar zijn om te regeren met ons.” Die kans is miniem. De PvdD stelt zeer hoge eisen aan een plekje in het kabinet. Zo moet de veestapel minimaal gehalveerd worden en moeten de klimaatdoelen fors ambitieuzer.

Zo lonken opvallend veel partijen nu al naar de macht, terwijl het politieke landschap verder dreigt te versplinteren. De informateur van het nieuwe kabinet valt niet te benijden.

Lees ook:

Een op de vijf kiezers: De coronacrisis beïnvloedt mijn partijvoorkeur

Een op de vijf kiezers laat zich door corona beïnvloeden in zijn stemvoorkeur. Daarvan profiteert premier Rutte, maar ook de partijen die zich afzetten tegen het coronabeleid, blijkt uit onderzoek van bureau Kieskompas.

Van de Politieke Sekswijzer tot de Boerderij Kieswijzer, tientallen stemhulpen maken de zwevende kiezer wegwijs

Van de Cannabis Stemwijzer tot het welbekende Kieskompas – wie nog niet weet wat te stemmen, kan gebruikmaken van tientallen stemhulpen. Maar ze zijn niet allemaal even nuttig, waarschuwt politicoloog Martin Rosema.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden