null

EssayStage bij de SGP

Arnon Grunberg viste naar de mysteriën van de SGP. ‘Had ik me in de luren laten leggen door hun vriendelijkheid?’

Beeld Paulien Kraaijeveld

Arnon Grunberg liep anderhalve week stage bij de SGP. Hij at taart en schreef mee aan de speech van Kees van der Staaij. Nu zijn afsluitende essay.

Arnon Grunberg

Op de vrijdag na de Algemene Politieke Beschouwingen is de rust weergekeerd in de Kamer. Een groepje toeristen – dit keer geen scholieren – wordt rondgeleid, keurige mensen, zo te zien, van respectabele leeftijd. Ze kijken om zich heen alsof ze in het Colosseum zijn. Alsof het parlement al geschiedenis is. Wat natuurlijk niet zo is, het parlement is springlevend, getuige ook het vermogen van de parlementaire democratie om teleur te stellen en de pogingen van sommige partijen om haar van binnenuit te ontmantelen.

Als de Rede had gezegevierd zou de democratie overbodig zijn, maar die heeft niet gezegevierd. Dus hebben we het ermee te stellen. De dictatuur marcheert, de democratie strompelt, zij kan niet anders, desondanks is zij weerbaarder dan de voorspellingen van pessimisten doen vermoeden.

Ik was een visser die de mysteriën van de SGP wenste op te vissen, de mysteriën van de parlementaire democratie bleken bijvangst.

Voorlichter Menno van de SGP spreekt met zachtaardige nostalgie over het parlementaire verleden. In Den Haag, op de plaats waar de Nederlandse democratie haar tent heeft opgezet, is hij een van de weinigen die zijn werk begon toen Lubbers nog premier was en alleen al daarom een lokale bekendheid. Een staatssecretaris noemde hem een fenomeen en toen ik hem dat vertelde, zei Menno: ‘Je moet niet alles geloven wat politici zeggen’.

Ook op sociale media is uitzinnigheid geen garantie voor succes

Een levend parlement bestaat bij de gratie van parlementaire traditie, een traditie die uiteraard aan verandering onderhevig is. Wie de beraadslagingen uit de jaren zeventig erop naslaat, ten tijde van pakweg het kabinet-Van Agt-Wiegel, zal concluderen dat het er destijds in de Kamer net iets beschaafder en zakelijker aan toeging. YouTube bestond nog niet, geen partij hoefde een fragment van een debat op sociale media te verspreiden, en de wetten van sociale media zijn bekend: hoe uitzinniger hoe beter. Al is uitzinnigheid ook daar geen garantie voor succes.

Toch geloof ik dat we niet al te luidruchtig om het verleden moeten treuren. De omstandigheden zijn zelden tot nooit ideaal en nergens staat geschreven dat wij recht hebben op omstandigheden die langzaam in ons voordeel veranderen.

Het is precies om die reden dat ik sympathie voel voor de basishouding van de SGP, te weten: de mens is zondig en gebroken. Je hoeft geen politiek met open Bijbel te bedrijven om tot soortgelijke conclusies te komen, je kunt Nietzsche en Freud openslaan, al zou ik dan minder nadruk leggen op zondigheid. Hoewel een beetje schuldbesef op zijn tijd de blik verruimt.

De ironicus van het Binnenhof

Als ik op een avond Menno bevraag over het parlementaire verleden en of het toen wat hem betreft allemaal beter was, antwoordt hij als een waarachtig orakel: ‘Ik ga één à twee keer per jaar eten met Wiegel, hij is eigenlijk een heel zachtzinnig mens’.

Mijn vooroordeel over de mannenbroeders was dat ze wel van het woord hielden, maar niet van ironie. Laat de SGP in Menno nu net een woordvoerder in dienst hebben die ik de ironicus van het Binnenhof zou willen noemen. Je zou de Deense filosoof Sören Kierkegaard, die ironie en geloof op ingenieuze wijze met elkaar verbond, opnieuw willen lezen.

Alle orthodoxie, van welk geloof dan ook, verzet zich tegen wat ik hier gemakshalve de moderniteit zal noemen. Een enkele geloofsgroepering is daar waarlijk radicaal in, ik sprak eens met mennonieten in Paraguay die stelden dat het wiel zondig zou zijn omdat God niet van de menselijke snelheid hield. Maar het wiel is een matige zondebok. Vaker wordt de strijd tegen de moderniteit in haat en agressie tegen bevolkingsgroepen gezocht en je hoeft dan niet meteen aan terrorisme te denken. In 2018 hoorde ik een dominee in de Faithful Word Baptist Church in Phoenix, Arizona, zeggen: ‘Als een homo mijn kerk binnenkomt, gooi ik hem eruit, of de deur gesloten is of niet’. De kerkgangers vonden het een prachtig beeld, een homo door een gesloten kerkdeur trappen.

Vergeleken daarmee is de SGP een wonder van verlichting. Meten is vergelijken en een van de eigenaardigheden in Nederland is dat we bij voorkeur alles met onszelf vergelijken, alsof wij de maat der dingen zijn. De gevolgen zijn elke dag zichtbaar. Velen spreken over Nederland alsof het hier Marioepol zou zijn. Wie echt kapotte landen en steden heeft gezien, is wat voorzichtiger met een woord als ‘kapot’.

De moderniteit wordt in slakkentempo met lichte tegenzin omarmd

De burelen van de SGP zijn deze vrijdag verlaten en ook de burelen naast de SGP, waar de financiële administratie van de Kamer zetelt, blijven vandaag onbemand. De zevende verdieping van het parlement is een spookverdieping.

Alleen persvoorlichter Cornel en Daniëlle zijn aanwezig, Daniëlle is verantwoordelijk voor de sociale media, ook de SGP verandert, in slakkentempo wordt de moderniteit met lichte tegenzin omarmd. Precies dat is ironie en zo heeft Menno het mij ook verteld: ‘Het meeste wat elders gebeurt, gebeurt bij de SGP uiteindelijk ook, maar gewoon veel later’. Een variatie op een beroemde uitspraak die aan Heinrich Heine wordt toegeschreven, dat alles in Nederland vijftig jaar later gebeurt en dat je daarom als de Apocalyps nadert het beste naar Nederland kunt gaan.

Op vrijdag nemen Cornel en Daniëlle het SGP-Weekjournaal op, het SGP-journaal is een compilatie van hoogtepunten uit de wereld van de SGP die aan elkaar worden gepraat door Cornel en Daniëlle. Het verschijnt op YouTube en trekt per aflevering gemiddeld zo’n vijfduizend kijkers. Als decor voor de presentatie wordt de zogenoemde patatbalie gebruikt, de plek waar het journaille op de Kamerleden wacht in de hoop op een primeur, en als niet op een primeur dan wel op een schandaal. We gaan naar beneden met een statief en twee pakken papier. Cornel legt uit waar het papier voor is. “Daniëlle is wat kleiner dan ik en dat staat raar, daarom gaat zij op het papier staan.”

Beneden blijkt dat het journaal wordt opgenomen met de iPhone van Cornel, die toegeeft dat hij zich tijdens het filmen weleens schaamt, maar gelukkig zijn er weinig mensen die toekijken. Vrijdag is net als maandag de dode dag in de Kamer.

Acute vlaag van barmhartigheid

Een religieuze filosoof met wie ik een paar jaar geleden een gesprek voerde in de Balie vertelde dat barmhartigheid natuurlijk altijd zou moeten zegevieren, maar dat het gebrek aan barmhartigheid op deze wereld zo chronisch is dat je jezelf die houding ook niet altijd kunt permitteren. Een minder religieuze filosoof zei ooit iets soortgelijks over tolerantie. Desalniettemin, zelfs wie geen christen is, zal wanneer hij Daniëlle op twee pakken papier ziet staan worden overvallen door een acute vlaag van barmhartigheid.

Sommige lezers vonden dat ik misschien al te barmhartig was geweest. Een vrouw die zei de wereld van de SGP van binnenuit te kennen, schreef mij: ‘In de Refo-wereld worden geen kritische vragen gesteld, men verschuilt zich onder het gezag van de Heere. Misschien zou jij wel dieper door kunnen vragen naar onderliggende beweegredenen en zou het luikje naar blikverruiming net een beetje verder kunnen worden opengezet. Dat is heel hard nodig voor iedereen die deel uitmaakt van die gemeenschap en daar niet vanzelfsprekend in past.’

Ja, hoe hechter de religieuze gemeenschap, hoe meer de religieuze gemeenschap de rest van de wereld als bedreiging ziet, hoe verkrampter met het bestaan van geloofsverzakers wordt omgesprongen.

De dame voegde eraan toe dat ze zich herinnerde hoe een dominee tijdens een polio-epidemie ‘vanaf de kansel’ verkondigde dat vaccinaties geen goed idee waren. En inderdaad, de SGP is tegen vaccinatieplicht, ze zijn voor vrije keuze, maar nergens heb ik Kees van der Staaij curieuze informatie over vaccins horen verkondigen.

Democratie blijft strompelen geblazen

Het werk van de fractiemedewerkers van de SGP getuigde van respect voor wetenschappelijke inzichten en waarheid. Dat ik op Urk te horen kreeg dat de Joden bij nader inzien toch echt de oogappel van God waren, maakte mij wat ongemakkelijk maar doet niets af aan respect voor waarheid en wetenschap. Ik heb de indruk dat in het geval van de SGP respect voor de wetenschap en religie niet met elkaar op gespannen voet staan maar naast elkaar kunnen bestaan. En natuurlijk leidt respect voor wetenschappelijke inzichten niet tot uniforme moraliteit, dat zou wat zijn. Democratie blijft strompelen geblazen.

Waar houdt de tolerantie op en begint de barmhartigheid? De rechten van een religieuze minderheid – het geldt eigenlijk voor alle minderheden – kunnen het best worden gewaarborgd zolang de minderheid relatief klein blijft. Ook dat is ironie en misschien is dat ook de reden waarom een licht bezorgde journalist van het Nederlandse Dagblad van mij wilde weten wat ik ervan zou vinden als de SGP de grootste partij van Nederland werd. Ik antwoordde dat dat niet zou gebeuren. Niet elke hypothetische situatie verdient een beschouwing.

Op Urk, waar de SGP de grootste partij is – noch PvdA, noch D66, noch GroenLinks noch VVD is daar vertegenwoordigd, het zijn de SGP en een afsplitsing van de SGP die er richting meerderheid kruipen – heb ik overigens van waarlijk fanatisme weinig gemerkt, hooguit is daar sprake van fanatieke liefde voor gebakken vis.

Maar er waren meer lezers, waaronder trouwens mijn eigen vriendin, die zich afvroegen of ik mij niet in de luren had laten leggen door de vriendelijkheid van de individuele SGP’ers. Zoals je, als de zachtzinnigheid van Wiegel ter sprake komt, bijna zou vergeten wat er allemaal te lezen valt in zijn columns in De Telegraaf.

Mysterieuze erfenis van de verzuiling

Ik was stagiair en het was niet mijn taak zaken op de agenda te zetten die niet ter sprake kwamen, vrouwen, de doodstraf, abortus. Ik wilde het mysterie van de SGP niet corrigeren maar ontraadselen, en voor zover de partij een verzameling onverdraagzamen kan worden genoemd kan haar in democratische zin geen enkele onverdraagzaamheid worden verweten, integendeel. Misschien een mysterieuze erfenis van de verzuiling, die volgens historicus Judith Pollmann ‘het idee [belichaamde] dat men kan samenleven met mensen die naar de hel gaan’.

Misschien begint tolerantie al als men zich niet al te actief inzet om het leven van anderen tot een hel te maken.

Het verbieden van onverdraagzaamheid staat haaks op wat voor mij de kracht is van de open liberale samenleving, die ik graag wil verdedigen. Al is er natuurlijk de Grondwet die bepaalde vormen van onverdraagzaamheid wettelijk uitsluit. In 2010 is de SGP door de Hoge Raad op de vingers getikt, waarna de partij vrouwen het passieve kiesrecht moest verlenen. Menno noemde die uitspraak ‘een zwarte bladzijde in de geschiedenis van de SGP,’ maar hij keek er vrolijk bij. Wat mijn beeld van hem als ironicus alleen versterkte.

Als iets de democratie uitholt is het de opvatting dat verschil van mening totale vijandschap veronderstelt, al dan niet gespeeld. Wie tegen kabinetsleden zegt dat het volk hen niet zal vergeven, zoals Wilders recentelijk deed, en daarmee insinueert dat de regering uit criminelen of erger bestaat, is bezig het democratische proces te vernietigen.

Genuanceerde bijdragen, her en der opgefleurd met een Bijbelcitaat

De SGP liet mij overal bij aanwezig zijn, interne stukken mocht ik mee naar huis nemen, met name de stukken ter voorbereiding op commissievergaderingen hebben me veel geleerd over de werking van de democratie. Hier en daar heb ik geprobeerd een stuk te verbeteren, mijn inbreng was gering. De bijdragen van de SGP die ik heb gelezen, bijvoorbeeld over de nieuwe Transgenderwet, vond ik genuanceerd en zakelijk, her en der opgefleurd met een Bijbelcitaat en een verwijzing naar de Eeuwige. In deze tijden zou zelfs een atheïst dat kunnen omarmen.

De opnames van het SGP-journaal moeten over. Cornel is vergeten op het knopje te drukken. Daniëlle blijft trouw op de pakken papier staan. Ik zeg dat het me spijt maar dat ik langzaam naar huis moet.

De Westerscheldetunnel komt nog even ter sprake. De SGP is indiener van een motie die de tol voor personenauto’s in de tunnel zal afschaffen. “We hebben de Zeeuwen weer een beetje geholpen”, zegt Cornel bij wijze van afscheid.

Beneden denk ik eraan dat Menno vertelde dat er onder het Kamergebouw ten tijde van de Koude Oorlog een atoombunkercomplex is aangelegd, een ruimte die de ‘noodzetel’ wordt genoemd, en dat hij vast van plan is voor zijn pensioen met journalist Petra de Koning van NRC die noodzetel te bezoeken.

Denkend aan de SGP komt de wereld zelf mij voor als een noodzetel, bij gebrek aan betere zetels. Maar gebakken vis en andere vormen van genot zijn er toegestaan, anders is er wel de troost dat iedereen een zondaar is.

Lees hier de columns terug van Arnon Grunberg

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden