Opvangcrisis

Al tien jaar zijn VVD’ers verantwoordelijk voor het asielbeleid, ‘een ongeluk in slow-motion’

Asielzoekers wachten in de regen bij het aanmeldcentrum in Ter Apel. Beeld Kees van de Veen
Asielzoekers wachten in de regen bij het aanmeldcentrum in Ter Apel.Beeld Kees van de Veen

Bezuinigingen en politiek wensdenken hebben geleid tot de huidige crisis in de asielopvang. Het is de VVD die al tien jaar de bewindspersoon levert die daarvoor verantwoordelijk is.

Petra Vissers

Het is de zomer van 2021. De islamistische Taliban rukken op in Afghanistan en hebben met de inname van de stad Kunduz hun grootste militaire overwinning behaald. De Afghaanse regering heeft de Europese Commissie gevraagd voorlopig te stoppen met het uitzetten van uitgeprocedeerde asielzoekers.

Het is in die week dat staatssecretaris Ankie Broekers-Knol van asiel met vijf andere Europese landen een brief stuurt aan de Europese Commissie. De boodschap? Het stopzetten van die uitzettingen zou het verkeerde signaal zijn. Het zou Afghaanse burgers extra motiveren huis en haard te verlaten en asiel aan te vragen in Europa.

De aanzuigende werking

Die angst voor een ‘aanzuigende werking’ kenmerkt in een notendop de visie van opeenvolgende VVD-bewindspersonen die verantwoordelijk zijn voor het Nederlandse asielbeleid. Van ‘crimefighter’ Fred Teeven, die in 2012 aantrad in Rutte II, via Klaas Dijkhoff (Rutte II), Mark Harbers (Rutte III) en Ankie Broekers-Knol (Rutte III), tot ‘linkse VVD’er’ Eric van der Burg in 2022 (Rutte (IV); de frase keert in elk kabinet Rutte terug.

In de nieuwste aflevering van onze politieke podcast Haags Halfuurtje praat Christoph Schmidt over de opvangcrisis met politiek verslaggever Petra Vissers. Beluister hem via de bekende kanalen of onderstaande speler.

Het was om die reden dat Broekers-Knol in diezelfde zomer van 2021, terwijl iedereen zich na de val van Kaboel een slag in de rondte werkt om zo veel mogelijk Afghanen in veiligheid te brengen die voor de Nederlanders hadden gewerkt, in een interview met het AD waarschuwt dat “een land het niet kan hebben als de hele intelligentsia deze kant op komt”.

Het was ook om die reden dat zij in haar ambtstermijn besluit dat alleenreizende kinderen niet meer in aanmerking komen voor hereniging met hun ouders, broers of zussen, een maatregel die ze na hevige kritiek overigens weer intrekt.

Het is ook Broekers-Knol die begin 2020 al gewaarschuwd werd dat de asielopvang helemaal zou gaan vastlopen.

De Arabische lente

De crisis in de asielopvang, en de beelden die in de zomer van 2022 uit Ter Apel komen, zijn als een auto-ongeluk dat zich in slow-motion voltrekt. De problemen begonnen al in 2016, toen toenmalig VVD-staatssecretaris Klaas Dijkhoff besloot dat het Centraal orgaan opvang asielzoekers (Coa) na een razendsnelle groei ook razendsnel weer moest gaan krimpen.

In 2015 werd Dijkhoff geconfronteerd met een grote hoeveelheid Syrische vluchtelingen die naar Nederland kwamen. De Arabische lente, die vanaf 2010 democratie en vrijheid leek in te luiden in landen in Noord-Afrika en het Midden-Oosten, ontwikkelde zich toch niet zo lenteachtig. Een bloedige burgeroorlog in Syrië joeg miljoenen mensen op de vlucht.

Groei en krimp

Op het hoogtepunt van die periode kon Nederland 59.000 asielzoekers opvangen. Dijkhoff had gevraagd om “stoere burgemeester, wethouders en raadsleden” en uiteindelijk sliep niemand op straat, hoewel er ook toen verzet was tegen de komst van vluchtelingen, en er met name veel te doen was over de omstandigheden in het tentenkamp bij Heumensoord.

Die 59.000 bedden werden er echter in rap tempo minder. De Europese Unie sloot halverwege 2016 een deal met Turkije, waardoor veel minder Syriërs in andere Europese landen hoefden te worden opgevangen. Nederland merkte dit onmiddellijk. Aan het begin van het jaar zaten er nog 47.000 asielzoekers in de opvang, aan het einde waren dat er nog maar 27.000.

Asielzoekerscentra sluiten

De keuzes die toen zijn gemaakt waren “buitengewoon onverstandig”, erkent zelfs de huidige VVD-staatssecretaris voor asiel, Eric van der Burg. Dat deed hij vorige week in Tweede Kamer, toen hij zich moest verdedigen tegen kritiek dat het kabinet de wet overtreedt door gezinshereniging op te schorten om lucht te creëren in de asielopvang.

Wat gebeurde er, in dat najaar van 2016? Staatssecretaris Dijkhoff besloot al in september dat het Coa weer locaties moest sluiten en medewerkers moest ontslaan, vlak nadat in een moordend tempo asielzoekerscentra waren geopend en medewerkers waren aangenomen.

‘Strakke sturing’

Een volgend zogeheten ‘krimpbesluit’ volgde in april 2017. Het was een duizelingwekkend jaar: het Coa stootte vijfenveertig locaties af en ontsloeg bijna duizend medewerkers. Contracten met gemeenten en vastgoedeigenaren werden niet verlengd of tussentijds opgezegd. De kosten daarvan waren 115 miljoen euro, blijkt uit het jaarverslag van het Coa.

Die snelle krimp was het gevolg van de manier waarop de asielopvang wordt gefinancierd. Dat gebeurt voor het grootste deel per asielzoeker. Wanneer er minder mensen aankloppen, gaat er ook onmiddellijk minder geld naar het Coa. Dit leidt tot een ‘strakke sturing op financiën’. Een zinsnede die in alle jaarverslagen van het Coa terugkeert.

Maar het is ook het gevolg van een visie op asielbeleid, namelijk die van het risico op een ‘aanzuigende werking’. In diezelfde periode vocht staatssecretaris Dijkhoff bijvoorbeeld een hoogoplopend conflict uit met gemeenten en coalitiepartner PvdA over de opvang van uitgeprocedeerde asielzoekers.

De gemeenten boden hun ‘bed, bad, brood’, maar Dijkhoff en de VVD-fractie in de Kamer wilden dat niet. Zij vreesden dat mensen in groten getale naar Nederland zouden komen, omdat zij wisten dat zij altijd zouden worden opgevangen, ook als hun asielverzoek wordt afgewezen.

Hardnekkig probleem

Het werd oktober 2017, het kabinet-Rutte III trad aan en Mark Harbers begon namens de VVD als staatssecretaris voor asiel. In maart gaf hij het Coa de opdracht opnieuw locaties te sluiten, ditmaal waren dat er elf.

Maar al in de zomer van 2018 bleek dat de verwachtingen over het aantal asielzoekers dat het COA moest opvangen niet klopten. Het is een probleem dat in de jaren die volgden hardnekkig terugkeerde, tot en met nu. Het ministerie van justitie en veiligheid maakt twee keer per jaar schattingen van het aantal asielaanvragen in Nederland en uit de jaarverslagen van het Coa blijkt dat die ramingen sinds 2018 vaker níet dan wel correct zijn.

Prognoses

De methodes en besluitvorming van die prognoses zijn niet openbaar. Uit een onderzoek van Regioplan uit 2020 blijkt wel dat de schattingen gebaseerd zijn op gegevens van ‘een expert’ van het ministerie. ‘Hiervoor bestaat geen vaste, gestructureerde of geformaliseerde werkwijze’, aldus het rapport.

De prognoses zijn wel belangrijk, omdat de financiering van het Coa er afhankelijk van is. Los hiervan ontstaan in 2018 nog twee problemen waar de asielopvang nu ook mee kampt: erkende vluchtelingen moeten langer op een huis wachten dan normaal en de asielprocedures duren veel langer dan de afspraak is.

Ook dat deel van de asielknoop komt door bezuinigingen, maar dan bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). Die beslissing stamt uit 2017, en is ook genomen onder verantwoordelijkheid van de staatssecretaris van asiel. In 2018 en 2019 wachtten duizenden mensen langer dan wettelijk is toegestaan op de aanvang van hun asielprocedure. Soms duurde dat meer dan anderhalf jaar, tijd die zij moesten doorbrengen in een asielzoekerscentrum.

Het ongeluk lijkt nog afwendbaar

Al in 2018 begon de IND weer met het aannemen van mensen. Maar het duurt lang voor een nieuwe medewerker zelfstandig beslissingen kan nemen over asielaanvragen.

Het auto-ongeluk dat zich nu in slow-motion aan het voltrekken is, leek eind 2019 nog afwendbaar. Dat is het moment dat het Coa gemeenten om extra asielzoekerscentra vroeg. Die had het Coa nodig, omdat de inschattingen van het ministerie van eerder dat jaar, wederom, niet klopten.

Begin 2020 ging het alsnog mis. In februari schreef staatssecretaris Broekers-Knol aan de Tweede Kamer dat het niet lukte om ‘nieuwe reguliere opvanglocaties’ te vinden. Ook toen luidde de analyse dat er sprake is van iets meer asielzoekers, vertraging in de behandeling van aanvragen door de IND en een lange wachttijd voor een woning.

Aan het begin van dat jaar moest het Coa mensen al onderbrengen in vakantiehuisjes in Duinrell; ook werden twee evenementenhallen in gereedheid gebracht voor noodopvang.

De pandemie

De enige reden dat het toen niet misging? “Als er geen corona was geweest, hadden we deze crisis twee jaar terug al gehad”, stelt een woordvoerder van het Coa nu vast. Want door het uitbreken van de pandemie liep het begin 2020 ineens allemaal anders. Mensen konden niet meer reizen, waardoor het aantal asielverzoeken spectaculair daalde. Ook iedereen die in het kader van gezinshereniging naar Nederland mocht komen zat vast, en asielprocedures werden tijdelijk stopgezet.

In mei 2020 ondertekenden het Rijk, provincies en gemeenten de zogeheten ‘Uitvoeringsagenda Flexibilisering Asielketen’ met onder meer afspraken over hoe de asielopvang beter kan inspelen op grote schommelingen in het aantal asielzoekers. De directeur van dat programma was op dat moment Ruben Brekelmans, die inmiddels voor de VVD in de Tweede Kamer zit en fractiewoordvoerder is op het gebied van asiel.

Meteen nadat de handtekeningen onder die afspraken waren geplaatst, vroeg het Coa alle provincies om 417 plekken te regelen, en om plannen te maken voor als de normale asielzoekerscentra te vol zitten. Dat kwam niet van de grond. Volgens het Coa kwamen slechts zes provincies met een aanbod op de proppen.

Crisisnoodopvang

In november 2020 liet Broekers-Knol de Tweede Kamer weten dat de asielzoekerscentra bijna vol zaten. Ze voerde ‘een-op-eengesprekken’ met de provincies ‘om hen alsnog te doordringen van de noodzaak om aan de opgave van 417 opvangplekken per provincie te voldoen’, stelde ze in een brief aan de Tweede Kamer.

Broekers-Knol noemt in deze brief een trits aan mogelijkheden om voldoende bedden te regelen. ‘Het moge duidelijk zijn dat de inzet van crisisnoodopvang te allen tijde moet worden voorkomen’, sluit ze af. ‘Tegelijkertijd kan en mag het ook niet zo zijn dat asielzoekers geen opvangplek hebben en op straat slapen.’

In de zomer van 2022 gebeurt dat toch. Op het dieptepunt slapen 700 mensen op de stoep van het aanmeldcentrum van de IND in Ter Apel.

De huidige staatssecretaris, Eric van der Burg, heeft in het kabinet-Rutte IV de taak gekregen de opvangcrisis vlot te trekken. Bij zijn aantreden in januari van dit jaar erfde hij een asielopvang die al meer dan overvol zat, en een IND en Coa die op hun laatste benen liepen.

De boel vlot trekken

De relatie tussen het ministerie van justitie en veiligheid en de gemeenten was bovendien compleet verstoord, niet in de laatste plaats omdat Broekers-Knol in december een dwingend klinkende aanwijzing had gegeven aan gemeenten om asielzoekers op te vangen. In januari bleek dat daar juridisch niets van overbleef.

Van der Burg staat bekend als een linkse VVD’er; nog altijd achtervolgt hem de uitspraak ‘hoe meer asielzoekers hoe beter’. Hij is bovendien zeer bekend en ervaren in de gemeentepolitiek. Als iemand de boel min of meer geruisloos vlot kan trekken, zal partijleider Mark Rutte gedacht hebben, is hij het wel.

Dat blijkt te optimistisch. Een VVD-staatssecretaris, van de partij die zich laat voorstaan op een streng asielbeleid, passeert nu gemeenteraden om asielzoekerscentra mogelijk te maken. Ook zal Van der Burg binnenkort een wet naar de Tweede Kamer sturen die het makkelijker maakt asielzoekers over het land te verdelen door gemeenten tot opvang te verplichten.

‘Buitengewoon onverstandig’

Misschien gaf hij vorige week in de Kamer zelf wel de beste analyse van hoe het zover heeft kunnen komen. Als de capaciteit na de Syriëcrisis niet was afgebouwd tot het niveau waarop we nu zitten, was er niets aan de hand geweest, zei Van der Burg.

“Dan hadden we weliswaar leegstand gehad in de periode daartussenin, maar die hadden we kunnen gebruiken, bijvoorbeeld om gebouwen op te knappen. We hadden het ook kunnen gebruiken om spoedzoekers op te vangen of om er andere dingen mee te doen in de periode dat het niet nodig was voor asielopvang.”

Dat klopt. Het Coa zou op dit moment ruim 47.000 mensen moeten opvangen, zowel asielzoekers als statushouders. Dat lukt niet: van die groep wonen er 4500 in een crisisnoodopvang van gemeenten. Nog maar zes jaar geleden, eind 2016, had het COA de beschikking over 55.500 opvangplekken.

De vijfde VVD-staatssecretaris voor asielzaken op rij nam vorige week in de Tweede Kamer geen blad voor de mond. De bezuinigingen op het Coa en de IND? De sluiting van tientallen asielzoekerscentra en het ontslag van honderden medewerkers de afgelopen jaren? “Dat is gewoon onverstandig beleid geweest”, aldus Van der Burg. “Wat het kabinet betreft gaan we dat in de toekomst in elk geval niet zo doen.”

Lees ook:

Het kabinet neemt een gok met het asielakkoord: politiek en juridisch wankel

Het kabinet neemt een gok met de maatregelen om de acute crisis in de asielopvang te bezweren. Politiek, juridisch en praktisch.

Open inloop in Nederland? Dat moeten we terugdringen, vindt de staatssecretaris van asiel

Staatssecretaris Eric van der Burg (asiel) wil niet alleen de schrijnende taferelen bij het asielzoekerscentrum in Ter Apel oplossen. ‘We zullen naar een totaal andere manier moeten om de zaken te regelen.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden