null Beeld

ColumnHans Goslinga

Al in 2008 waarschuwde de Ombudsman voor de ‘kilte, onverschilligheid en verruwing’ van de overheid

Is er één verschijnsel waarop de crisis in onze democratische rechtsstaat in de kern is terug te voeren? Ja, dat verschijnsel is er en het leidde eerder tot de dodelijke Schipholbrand, in 2005, en tot de zelfmoord van een asielzoeker in detentie, in 2013.

Hetzelfde verschijnsel veroorzaakte in de achterliggende jaren, lang onopgemerkt, de ontsporing van de fraudebestrijding. Daarbij transformeerde de goeie, ouwe Belastingdienst, in een meedogenloze fraudejager, die tienduizenden onschuldige burgers de vernieling in hielp. De naam van het verschijnsel dat ons land en andere landen in de democratische wereld in zijn greep heeft, is polarisatie.

Bestorming van het parlement 

In Amerika, de oudste moderne ­democratie, leidde de polarisatie tot een gewelddadige bestorming van het parlement, in ons land tot ontaarding van de staatsmachten: een bikkelharde wetgever, een nietsontziende uitvoerder en een gezagsgetrouwe bestuursrechter. Met het rapport ‘Ongekend onrecht’ leek het alsof de Kamer­commissie-Van Dam de Hofvijver in één keer liet leeglopen en, pal onder het raam van Rutte in het Torentje, alle ongerechtigheid zichtbaar maakte.

Waar polarisatie de politiek gaat ­beheersen, verdwijnen de gematigdheid en redelijkheid die zorgen voor de aarding van het staatsbestel in een ­plurale samenleving. Ze maken plaats voor de retoriek van de overtreffende trap, waarbij kritiek geleidelijk overgaat in overdrijving en overdrijving in leugens en misleiding: de ontaarding van het woord, die uiteindelijk de daad onontkoombaar maakt, zoals is ge­bleken op Capitol Hill in Washington en, zij het in geringere mate, bij de deuren van het provinciehuis in ­Groningen.

Ons land verkeert al twee decennia in de naargeestige greep van de polarisatie. Dat verschijnsel heeft kunnen voortwoekeren door de coulante houding van de partijen rechts van het midden tegenover de polariserende krachten. De linkse partijen kregen een halve eeuw geleden van rechts het verwijt dat ze te toegeeflijk waren ­tegenover straatprotest, kraakacties en bezettingen.

De overheid doet het vaak wel goed, antwoordde Balkenende

Nu zijn de pot en de ketel van positie gewisseld. CDA-aanvoerder Hoekstra spreekt nog altijd met fluwelen tong, als hij zegt regeren met de PVV ‘niet goed voorstelbaar’ te vinden.

CDA en VVD hebben tot twee keer toe, in 2002 en 2010, gepoogd de polariserende krachten in te kapselen door hen in de regeermacht op te nemen. Die strategie mislukte, omdat zij zich verkeken op hun stelselvijandige karakter. Maar ernstiger was, kijkend naar de gevolgen, dat de staatsdragende partijen, niet in staat tot eigen antwoorden, met de populistische winden meebogen, vooral in de grote sociale kwestie van deze tijd, de immigratie en integratie.

Ook die strategie heeft niet het gewenste effect gehad, maar bracht wel een vertoon van ongekende hardheid en daadkracht mee die de staat een grimmig, zo niet vijandig gezicht hebben gegeven. Al in 2008 waarschuwde de Nationale Ombudsman, toen nog de geduchte Brenninkmeijer, dat de overheid de burgers met ‘kilte, onverschilligheid en verruwing’ tegemoet treedt. Het antwoord van premier Balkenende: de overheid doet het vaak wel goed, er zijn veel burgers die zich misdragen.

Die reactie was typerend voor het groeiende wantrouwen van het overheidsbestuur in zijn burgers. Die burgers willen maar niet deugen. Ze zijn in het politieke debat de afgelopen decennia in allerlei negatieve gedaantes voorbijgekomen: calculerend, hufterig, als ‘verwende diva’s’ en, als ze een kleurtje hadden, als ‘verkrachters’ en ten langen leste als ‘fraudeurs’. In dat perspectief is het niet zo vreemd dat overheidsdiensten zich naar dat beeld zijn gaan gedragen.

Fatale samenloop van factoren

De brand in het detentiecentrum voor asielzoekers op Schiphol kon worden gezien als een ongeluk, een fatale samenloop van factoren, maar afgaande op de nalatigheden van de betrokken diensten net zo goed als de bijna voorzienbare uitkomst van een overspannen beleid om onze samenleving van ongewenste vreemdelingen te ontdoen.

Datzelfde gold voor de zelfmoord van de Russische asielzoeker Dolmatov. Het toeslagenschandaal is nu dan ook meer dan een ‘verschrikkelijk ongeluk’, zoals premier Rutte het noemde. Ook hier heeft overspannenheid het oog van de wetgever en de hand van de uitvoerder geleid.

De polariserende krachten verkeren zichtbaar nog altijd in de marge, maar zij hebben het midden verleid tot een politiek waarin niet vertrouwen maar wantrouwen de boventoon voert, tegenover burgers en zelfs tegenover het parlement als controlerende macht. Deze houding slaat nu hard op het midden terug en veroorzaakt niet alleen een bestuurlijke, maar ook een diepe politieke crisis, om het even wat vandaag de status van het kabinet is. Het wordt tijd voor een omslag en nieuwe gezichten.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden