Opinie

Zonder verbinding tussen toren en plein gaat het mis in de politiek

Premier Rutte - hier op het Binnenhof - heeft gezegd dat ‘de deur van de Trêveszaal op een ruime kier staat’. Is dat voldoende? Beeld ANP

De uitdaging van de Nederlandse politiek is te schetsen met het beeld van een toren, die staat voor de macht, en een plein, dat staat voor maatschappelijke netwerken. Frank van den Heuvel, werkzaam op het gebied van toezicht & public affairs, werkt dit beeld uit.

In zijn eind vorig jaar verschenen boek ‘Het plein en de toren’ (The Square and the Tower)’ schrijft de Britse historicus Niall Ferguson over netwerken, hiërarchie en de geopolitieke strijd. Hierbij staat het plein voor de pleinen waar mensen ­elkaar ontmoeten, waar gelijkwaardigheid heerst en waar netwerken floreren. De toren staat voor de topdown­benadering, de elite en de machthebbers. De maatschappij in een notendop, maar het raakt ook onze politiek van vandaag. Wie zijn de echte towers?

Het beeld verwijst naar de voortdurende discussie die loopt langs populistische partijen, Dokkum en Zwarte Piet, bonussen en Brussel. De torens staan voor de elite, die te weinig betrokken zou zijn bij de maatschappij, die gezien wordt als losgezongen en in ieder geval niet of weinig weet van wat zich ­afspeelt op pleinen.

Pleinen

Pleinen, we kennen ze, in Caïro, Kiev, Barcelona, Istanbul, het Malieveld in Den Haag. Daar leven de mensen. Pleinen zijn ook de fijnmazige netwerken die de samenleving vormen. Deze netwerken zijn lastig te beheersen door de torens. Op de pleinen zijn mensen vrij, open, maar kijken ze ook kritisch naar verkeerde acties van de torens.

De torens kennen we van de Tower of London en de arrogantie van de toren van Babel.

Pleinen zijn flexibeler, meer open voor verandering. Torens zijn statisch, blijven rechtop staan en kijken soms zelfs ver over pleinen heen. Torens zijn dan met andere dingen bezig; pleinen met het leven.

Wat heeft dit boek te maken met de Nederlandse politiek van vandaag? ­Alles. Het kabinet heeft een meerderheid in het parlement van één zetel, en moet draagvlak proberen te winnen bij de flanken.

Een kabinet heeft per definitie het aura van een toren, erbovenstaand. Ook dit kabinet. Natuurlijk, premier Rutte heeft gezegd dat ‘de deur van de Trêveszaal op een ruime kier staat’. Is het voldoende? De linkse oppositie staat klaar om met alternatieven te komen en te strijden. De populisten van allerlei snit voelen dat ze niet meedoen, maar wel het plein kennen. Toch zijn er misschien meer ‘torens’ dan het kabinet ­alleen.

Verzuiling

Tot eind van de jaren zestig kende ­Nederland de verzuiling: torens van ­katholieken, protestanten, liberalen en socialisten. Het mooie van deze verzuiling, towers zogezegd, was dat in de top van de zuilen contact was tussen de voormannen en aan de onderkant, de pleinen, niemand buiten de boot viel. Er was verbinding.

Hoe is dat nu in de politiek? Na de verzuiling kwam de technocratie van Paars en vervolgens het populisme van Fortuyn, Leefbaar, Wilders, Baudet.

De tegenstelling groeide en de huidige Tweede Kamer is extreem versnipperd. Het brede algemeen belang van de grote volkspartijen is ingeruild voor deelbelangen. Iedere groep heeft zijn eigen bundeltje Kamerleden. Men bedient zijn eigen achterban: milieu/migratie (GroenLinks), tegen Brussel (Baudet), tegen buitenlanders (PVV), voor ouderen (50Plus), leve de dieren (PvdD), Turken (DENK), links en boos (SP), ­etcetera.

Er is ook angst om te regeren. Zie de ­liberaal-democraten in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland en GroenLinks in Nederland. De deelbelangen in Nederland willen schone handen. Er heerst angst voor de kiezer en voor het compromis als concurrent van deelbelang en achterban. Dan is het de vraag of de coalitiepartijen gezamenlijk de ­tower vormen of juist de angstige pol­itici van de splinters, die veilig en hoog hun honderdduizend kiezers ­bedienen en verdedigen. Die in een nieuwe verzuiling samengeklonterd zijn op één pleintje, maar met miskenning van het bredere belang, het echte plein.

Ook schrijver Abdelkader Benali is gefascineerd door pleinen. Niet als metafoor, maar daadwerkelijke pleinen. Als 'pleinprofessor' aan de Technische Universiteit Delft onderzoekt hij wanneer een plein geslaagd of mislukt is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden