Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Zonder toekomstvisie stagneert het Westen

Opinie

Eric Storm en universitair docent Europese geschiedenis aan Universiteit Leiden

Een stukje Berlijnse muur dat nog overeind staat. Zaterdag is het vijftig jaar geleden dat de muur werd gebouw. © getty

Sinds de val van de Muur is er geen consensus meer over waar we naar toe moeten als samenleving. De polarisatie regeert.

Waarom is het politieke debat in vrijwel alle Westerse landen de laatste jaren zo gepolariseerd? Vaak wordt gewezen naar de opkomst van populistische partijen door de groeiende onvrede bij veel kiezers over de economische globalisering, immigratie en multiculturele samenleving. Het is echter de vraag of dit de enige en meest relevante verklaring is.

Een interessante vergelijking is die met de Wederopbouwjaren. Na 1945 zorgden de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog, de noodzaak van de wederopbouw en de dreiging van een nieuwe wereldoorlog ervoor dat er een sterke gerichtheid op de toekomst was.

Iedereen was het erover eens dat een nieuwe oorlog vermeden moest worden en dat economische groei en de opbouw van een welvaartsstaat de hoogste prioriteit hadden. Alleen over de manier waarop verschilden links en rechts van mening. Er waren vele wegen, maar ze leidden allemaal naar Rome.

De val van de Muur in 1989 betekende het einde van de Koude Oorlog en daarmee veranderde ook het toekomstperspectief. In de happy nineties voelde dit vooral als een bevrijding. De liberale democratie was volgens velen zelfs het eindstation van de geschiedenis. Maar al snel kwam de teleurstelling.

Criminaliteit, geweld, migratie en globalisering - die onder dreiging van een atoomoorlog als niet meer dan bijna onvermijdelijke ongemakken werden gezien - groeiden uit tot levensgrote problemen, zeker na de aanslagen van 11 september 2001.

Maar het sterk toegenomen onbehagen heeft vooral te maken met het wegvallen van een duidelijk toekomstperspectief. Er is geen breed gedeelde consensus meer over waar we naartoe moeten als samenleving.

Het is alsof we op een eindeloze vlakte staan en in plaats van een wenkend visioen aan de horizon dat ons een kant op lokt, wil nu iedereen een andere kant op, met stagnatie en polarisatie als gevolg. Zonder een duidelijk beeld van de toekomst is het nu de visie op het heden en het eigen verleden die bepalend wordt.

Voor we weten waar we heen willen, moeten we eerst bepalen wie we zijn en wat voor ons de beste oplossing is. Vandaar dat het begrip identiteit de laatste jaren zo in zwang is geraakt: de collectieve identiteit van een samenleving of beschaving.

Aangezien de bedreigingen voor het heden en voor die collectieve identiteit - in feite bij gebrek aan een serieuze vijand of uitdaging - voor iedereen anders zijn, ontstaat de huidige verwarrende patstelling. Wezenlijke veranderingen worden al snel door een deel van de bevolking gezien als een stap in de verkeerde richting.

Zo wordt het cultuurbeleid van het kabinet door de tegenstanders als een aanval op de beschaving gekarakteriseerd, terwijl door anderen de komst van nieuwe migranten wordt gezien als de voorbode van de onherroepelijke ondergang van Europa. Met als resultaat een vrij hopeloos lijkende partij touwtrekken.

Niettemin zijn er politici en partijen die er beter in slagen een antwoord op deze impasse te formuleren dan andere. Populisten als Wilders slagen erin een nauw gedefinieerd - zo niet simplistisch - nationaal zelfbeeld te paren aan een helder toekomstbeeld (vooral geformuleerd in negatieve termen als het onheil dat ons wacht als we niet drastisch van koers veranderen).

Hoewel het voor de gevestigde partijen veel moeilijker lijkt om dit te doen, toont Obama's verkiezingscampagne van 2008 aan dat dit wel degelijk mogelijk is. In plaats van te zwijgen (zoals de regeringspartijen nu lijken te doen) of het populisme van Wilders fel te bestrijden (de optie van links) kan het oude politieke establishment dus beter zijn energie steken in het ontwikkelen van een inspirerend toekomstperspectief.



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie