Premier Mark Rutte en minister Hugo de Jonge, met in het midden gebarentolk Irma Sluis, tijdens een van de vele coronapersconferenties.

Een jaar coronaCoronacommunicatie

Zo veranderde de toon van de corona-persconferenties in een jaar tijd. Een terugblik in zes citaten

Premier Mark Rutte en minister Hugo de Jonge, met in het midden gebarentolk Irma Sluis, tijdens een van de vele coronapersconferenties.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Ruim dertig persconferenties gaven premier Rutte en minister De Jonge afgelopen jaar. Een terugblik in zes citaten.

Soms werden ze voorbeschouwd alsof het om een wedstrijd op het WK voetbal ging. In een jaar tijd traden premier Mark Rutte en minister Hugo de Jonge ruim dertig keer aan voor een persconferentie. En wie ze terugkijkt, ziet hoe het kabinet, net als de rest van Nederland, in het begin overvallen werd door het virus en week na week geroutineerder met ‘het nieuwe normaal’ omging.

De eerste persconferenties waren onwennig. Denk aan de handdruk die premier Rutte gaf aan RIVM-hoofd infectieziekten Jaap van Dissel, net na de aankondiging dat we moesten stoppen met handen schudden. Ook stonden die eerste weken nog vaak meerdere bewindslieden mét Van Dissel binnen anderhalve meter. Na kritiek op de rommelige communicatie werd dit al snel teruggebracht naar twee ministers: Rutte en ‘chef corona’ De Jonge.

De persconferenties verlopen sindsdien via een strak stramien. Eerst houdt Rutte een algemene inleiding, waarin hij nieuwe beperkingen dan wel versoepelingen aankondigt. Daarna onderbouwt De Jonge die maatregelen, of licht hij details toe. Vervolgens mogen journalisten vragen stellen. Eerst NOS, RTL en SBS, daarna De Telegraaf en het AD, en dan wat overblijft, zoals Trouw.

12 maart 2020: van anderhalve meter afstand is nog geen sprake tijdens de persconferentie van minister Bruins (naast Irma Sluis), premier Rutte en Jaap van Dissel van het RIVM. Beeld ANP
12 maart 2020: van anderhalve meter afstand is nog geen sprake tijdens de persconferentie van minister Bruins (naast Irma Sluis), premier Rutte en Jaap van Dissel van het RIVM.Beeld ANP

Zo’n persconferentie is een eigenaardig gebeuren. Politici en pers zijn tot elkaar veroordeeld. Rutte en De Jonge willen hun boodschap kwijt aan een zo groot mogelijk publiek – nog altijd schakelen zo’n zes miljoen Nederlanders in op dinsdagavonden om 7 uur – en zij nemen de kritische en soms verwarrende vragen daarbij voor lief. De journalisten moeten hun vragen stellen met – om een coronacliché te gebruiken – de helft van de kennis.

De adviezen van het Outbreak Management Team worden pas ná de persconferentie openbaar, zodat journalisten moeten gissen waarom de maatregelen genomen worden, en welke adviezen het kabinet naast zich neer heeft gelegd. Ook houdt het kabinet vaak in het midden vanaf welke cijfers het ingrijpt of versoepelt. Met veel bombarie aangekondigde routekaarten kunnen een week later alweer bij het oud papier.

Een jaar persconferenties geeft desondanks goed inzicht in de fases van de coronabestrijding. Van de acute crisis in februari en maart, naar steeds sneller versoepelen in mei en juni, tot de langzaam maar zeker oplopende cijfers in de zomer, die zouden uitmonden in een tweede golf en een volledige lockdown in december. Een terugblik aan de hand van zes citaten, van Rutte, De Jonge en verslaggevers.

“Wat in Nederland niet werkt is een regering die zegt: je mot dit en je moet zus en etcetera.” - premier Rutte, 31 maart 2020

In een paar weken tijd overspoelt het coronavirus Nederland, lopen de ziekenhuizen vol en is het kabinet genoodzaakt stap voor stap het land lam te leggen. Rutte benadrukt het eind maart maar eens: “We gaan door een van de zwaarste periodes in onze geschiedenis, buiten oorlogstijd”. Op 23 maart legt het kabinet de laatste beperkingen op, en kondigt gelijktijdig een ‘intelligente lockdown’ af. Daarna is de boodschap vaak tweeledig. Het ene moment geeft minister Ferd Grapperhaus van justitie een donderpreek omdat Nederlanders bij mooi weer te dicht op elkaar lopen, dan weer steekt Rutte de loftrompet over het nuchtere en volwassen volkje dat de sociale contacten toch maar mooi beperkt, zonder dat daarvoor een botte lockdown ‘met politieagenten voor de deur’ nodig is, zoals in veel andere landen.

“Meneer Rutte, al weken zegt u dat Nederland zich voorbeeldig gedraagt. En wat krijgen mensen ervoor terug, nog eens drie weken verlenging. Hoe rijmt u dat met elkaar?” NOS-verslaggever Albert Bos, 21 april 2020

De NOS-verslaggever die de eerste vraag mag stellen, krijgt al gauw de hoon van de Twittergemeenschap over zich heen, maar hij verwoordt wel een gevoel dat breder leeft in het land. Het nuchtere volkje, dat zo zijn best heeft gedaan, snakt naar versoepelingen. Het kabinet is zeer terughoudend. Alleen de basisscholen en kinderopvang gaan weer open, en er komen meer mogelijkheden voor jongeren om te sporten. Rutte: “Zeker is wel dat voorzichtigheid nu, beter is dan spijt achteraf”. Hij ontvouwt de coronastrategie van het kabinet, die erop gericht is te voorkomen dat de zorg overbelast raakt. “De vrijheid van de één mag niet ten koste gaan van de gezondheid van de ander.”

Wel spreekt hij eind april van een nieuwe fase in de epidemie. “We moeten ons goed realiseren dat we helemaal aan het begin staan van een nieuwe fase, aan het begin, het prille begin van de weg terug.”

“Wij kunnen wel klaar zijn met dat virus, maar het virus is nog niet klaar met ons.” minister De Jonge, 24 juni 2020

Vanaf eind mei gaat het ineens snel. De versoepelingen buitelen over elkaar heen. Eerst mogen de kappers weer open, dan de terrassen, de theaters en bioscopen. Uiteindelijk ook de sportscholen. En we mogen met steeds grotere aantallen weer bij elkaar komen. Als kers op de taart mag Nederland op vakantie, binnen Europa.

Het kabinet blikt al terug, Rutte vertelt over hoe hij en De Jonge ‘als volwassene tot volwassene’ praatten met de samenleving; elkaar ‘in de ogen kijken’. Ze hebben “nooit zoals in andere landen gebeurd is, topdown gecommuniceerd”.

Ondertussen ligt het reproductiegetal al boven de 1, maar dat is bij lage besmettingscijfers geen probleem, sust De Jonge. Op vragen bij welke cijfers er dan wél een probleem is, komt geen concreet antwoord. De Jonge stuurt de pers met een metafoor over de watersnoodramp en de Deltawerken de zomer in. “De dijk, dat zijn we samen. En als we ons dat blijven realiseren, dan wordt het vast een mooie zomer. Dank u wel.”

“Meneer Rutte, als u straks boodschappen gaat doen, zet u dan sowieso een mondkapje op?” Nieuwsuur-journalist Nynke de Zoeten, 28 september 2020

Rutte is even van zijn à propos na die vraag: “Heb ik nog niet over nagedacht. Nog niet over nagedacht. Ik denk dat ik dat wel ga doen, ja.”

Na maanden waarin het kabinet en viroloog Van Dissel bij hoog en bij laag volhielden dat mondkapjes geen of zelfs een averechts effect hebben, zijn ze eind september dan toch om. Rutte komt met het advies om in winkels in brandhaarden Amsterdam, Rotterdam en Den Haag een gezichtsmasker te dragen. Later zal dat veranderen in een ‘dringend advies’ voor het hele land en uiteindelijk een mondkapjesplicht.

Het is een van die middelen tegen het virus waarin Nederland lang een eigen koers blijft varen, terwijl andere Europese landen al lang om zijn, zoals ook zal gaan gelden voor de avondklok en de volledige lockdown.

Tijdens deze persconferentie voert het kabinet de eerste verscherpingen in, nadat de coronacijfers alweer maanden oplopen. Het aantal mensen dat bij elkaar mag komen gaat op verschillende plekken terug en cafés moeten een uur eerder dicht. De kritiek dat het kabinet te slap ingrijpt, is niet van de lucht. Later zal Rutte erkennen dat de maatregelen eind september strenger hadden gemoeten.

null Beeld

“Je zou toch bijna hopen dat die vaccinatie ook een beetje tegen al die negativiteit helpt.” Minister De Jonge, 2 februari 2021

Welke maatregelen het kabinet ook neemt vanaf het najaar, tot structureel lage coronacijfers wil het maar niet leiden. De ingrepen die het kabinet neemt, worden vanaf oktober steeds botter: het sluiten van de horeca, een tijdelijk ‘verzwaringspakket’, een volledige lockdown, en uiteindelijk een avondklok en een ‘dringend advies’ om maar één gast uit te nodigen. Het kabinet voelt zich bovendien op de hielen gezeten als er steeds meer zeer besmettelijke virusmutaties opduiken.

Rutte klinkt dan ook veel strenger dan in de zomer. Geen bespiegelingen meer over een ‘intelligente lockdown’ en een nuchter volkje. Het gedrag van de Nederlanders is gewoon niet goed genoeg. In één van zijn antwoorden: “Ik heb eerder gezegd dat ik me maar niet waag aan sociologische vergelijkingen. Ik ben premier in dit land, ik hou zielsveel van Nederland maar als je het optelt dan hebben we het gewoon met elkaar niet goed genoeg gedaan.”

De Jonge ligt vaak onder vuur. Tweede Kamer en pers zien een patroon. De minister belooft veel: over testen, een corona-app, vaccinaties, en vervolgens maakt hij het niet waar. De journalisten op de persconferenties, na bijna een jaar corona ook deskundiger geworden, stellen kritischere vragen, waarop Rutte en De Jonge steeds vaker kribbig reageren.

“Daarom wil ik vandaag met elke Nederlander persoonlijk de afspraak maken dat de extra risico’s die we nu nemen ook betekenen dat u en ik ons extra goed aan de basisregels gaan houden.” - Premier Rutte, 23 februari 2021

De laatste persconferentie, eerder deze week, is een verrassende. Hoewel het RIVM eerder op de dag waarschuwt dat Nederland op een derde golf afstevent, laat het kabinet voor het eerst in maanden de teugels wat vieren.

Vrijwel alle contactberoepen, middelbare scholen en mbo’s kunnen weer open en winkelen kan op afspraak. Het draait om perspectief, zeggen Rutte en De Jonge, Nederlanders zijn toe aan wat ademruimte.

En ineens is hij weer terug: de volwassen Nederlander, die op een verantwoorde manier met de versoepelingen kan omgaan, afstand houdt, zijn handen wast en bij klachten thuisblijft. Wel laat Rutte zijn afspraak met Nederland gepaard gaan met een waarschuwing: “Dat kan betekenen in combinatie met het Engelse virus dat er toch weer dingen moeten worden teruggedraaid. Dus dat hoort ook bij het volwassen gesprek. Dat als het dan toch oploopt, dat we een somber bericht moeten uitzenden.”

De persconferentie eindigt toch weer met sociologische bespiegelingen door Rutte en De Jonge. Rutte: “En nou zijn wij natuurlijk een heel liberaal land waarbij mensen zeggen: interessant dat u mij vraagt te springen, mijn vervolgvraag is niet ‘hoe hoog?’, mijn vervolgvraag is ‘waarom moet ik springen?’. Snap ik, daarom ben ik ook heel blij Nederlander te zijn, maar met een pandemie bestrijden moeten we echt met elkaar ons realiseren dat het naleven van al die afspraken ontzettend belangrijk is.”

De Jonge: “Dat culturele verschil zie je al tussen Nederland en Duitsland, is heel interessant.”

Rutte: “Ja.”

Op 27 februari 2020 werd de eerste coronabesmetting in Nederland geconstateerd. We blikken daarom dit weekend terug op een jaar corona.

Charles en Adri de Koning tijdens corona: van tijdelijk afscheid naar eeuwig afscheid

Trouw volgde Charles de Koning tijdens de bezoekstop in de verpleeghuizen. Hij keek door een verrekijker naar ‘zijn Adri’. Hoe kijkt hij terug op het coronajaar?

‘Ik probeer mijn best te doen, Diederik Gommers doet het niet voor zichzelf’

Diederik Gommers is de hoeder van de ic’s. Als de bedden schaars worden, staat hij op. Als zijn mensen een vaccin willen, is Gommers op tv. Dat levert kritiek op, maar die wuift Gommers weg.

In deze bizarre crisis vallen geen banken om, maar mensen. ‘De een zijn dood is de ander zijn brood’

Door het coronavirus stort de economie van het ene uiterste in het andere. Het is een crisis van verliezers en winnaars. In sommige sectoren zelfs allebei tegelijk. Het enige dat zeker lijkt aan deze tijd, is dat de vooruitzichten onzeker zijn.

Met roomse lichtvoetigheid pakt Oost-Brabant de draad weer op, al zijn de littekens van corona blijvend. ‘We zijn dichter bij elkaar gekomen’

Verslaggever John Graat fietste een jaar geleden door de Brabantse straten van zijn jeugd nadat zijn moeder besmet werd met het coronavirus. Hij maakt de fietstocht opnieuw en ziet dat de inwoners hun best doen om het leven weer op te pakken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden