null Beeld -
Beeld -

Plein 2

Zo uniek was het ontslag van Keijzer: van ‘Perzische staatszeden’ tot de ‘Democratische Dictatuur Rutte’

Op Trumpiaanse wijze stuurde Rutte dit weekend zijn demissionaire staatssecretaris van economische zaken Mona Keijzer terug naar Volendam. Zelden in de geschiedenis klonk het ‘You’re fired’ vanuit het Torentje zo knetterduidelijk.

Haar grootste zonde: het schenden van de regel dat kabinetsleden met één mond spreken en niet hardop zeggen dat ze toch eigenlijk tegen een kabinetsstandpunt zijn.

Keijzer roerde haar mond op zaterdag over de ‘niet logisch uit te leggen’ coronapas in een interview in De Telegraaf terwijl – zo weten we nu – Rutte en CDA-minister Hoekstra zondag nog met haar wilden overleggen.

Had ze de eer aan zichzelf kunnen of willen houden? De redactie van deze rubriek kreeg er niet helemaal de vinger achter. Feit is dat Rutte met zijn snelle actie en na overleg met de vicepremiers en Keijzers ministeriële baas Stef Blok (volgens Pieter Omtzigt had hij met alle ministers moeten overleggen) een abrupt einde maakte aan de Haagse loopbaan van Keijzer. De CDA-fractie drong er deze week op aan dat ze ook haar Kamerzetel opgaf, en duwde haar daarmee definitief over de dijk.

Voor soortgelijke toestanden moeten we ver teruggaan in de geschiedenis, weet bijzonder hoogleraar parlementaire geschiedenis Bert van den Braak. Begin 1945 hield Jaap Burger, een van de socialistische bewindslieden in het kabinet Gerbrandy, een radiotoespraak in het bevrijde deel van Nederland. Burger verschilde met Gerbrandy van mening over de manier waarop NSB’ers en andere foute Nederlanders berecht moesten worden. Burger zag verschil tussen ‘fout’ en ‘fouten gemaakt’ en vreesde een ‘gevangennemingschaos’ in Zuid-Nederland. Een groot deel van het verzet en Gerbrandy zelf stonden er harder in en de premier ontsloeg Burger zonder hem zelfs te spreken. Dat was tegen het zere been van Burgers socialistische collega’s in het kabinet. Een van hen (minister Albada) noemde het ‘Perzische staatszeden’. Misschien in een verwijzing naar de Perzische koning Darius, die dissidenten in de leeuwenkuil liet werpen. Het voorval betekende wel het einde van het kabinet-Gerbrandy, dat een maand later zijn ontslag indiende.

Uniek

Een ander voorbeeld stamt uit 1975, toen D66-staatssecretaris Jan Glastra van Loon van justitie in een weekblad kritiek uitoefende op de top van het ministerie en daarmee op zijn eigen minister. Zijn ontslag op staande voet leidde bijna tot een kabinetsval, maar hij kreeg – net als Burger in 1945 – alsnog de gelegenheid de eer aan zichzelf te houden. Waarmee Mona Keijzers ‘eervolle ontslag’ in die zin toch uniek is.

Sommige ministers ontsnapten aan de Perzische leeuwenkuil. Omdat hun afwijkende standpunt bijvoorbeeld al vóór hun aantreden bekend was, of omdat ze hun uitspraken in verkiezingstijd deden, als de lat lager ligt. Of de onenigheid werd geen kabinetscrisis waard geacht, zoals in 1918 toen ministers ruzieden over de export van kaas naar Duitsland. Minister Nawijn ontsnapte in 2002 aan ontslag omdat zijn hardop verkondigde mening dat de doodstraf heringevoerd moest worden, geen officieel kabinetsstandpunt betrof.

PVV-leider Geert Wilders maakte dinsdag in het vragenuurtje zijn eigen variant op de Perzische staatszeden. Hij sprak naar aanleiding van het ontslag van Keijzer over de ‘Democratische Dictatuur Rutte’. Waarop Rutte reageerde: “Ik ben blij dat er in die aanduiding nog ‘democratie’ zit.”

Ministers die zelf aftraden na onenigheid in kabinet

1. Andriessen in 1980, over omvang bezuinigingen

2. Kruisinga in 1978, was tegen neutronenbom

3. Steenberghe in 1935, was vóór devaluatie gulden

De rubriek Plein 2 behandelt de belangrijke en minder belangrijke bijzaken in politiek Den Haag, beschreven door de parlementaire redactie van Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden