OpinieCoronabonds

Zo solidair is Nederland in de EU echt niet

In Nederland onderschatten we hoe het zuiden van Europa eerder al heeft geleden. En hoe wij zelf hebben geprofiteerd, aldus Joris Melman, politicoloog aan de Universiteit van Oslo.

Inmiddels lijkt het ook in de Nederlandse politiek doorgedrongen: Nederland kan het zich niet permitteren overdreven bot te zijn tegen noodlijdende landen als Italië en Spanje. Nadat een heel leger van politici, economen en centrale bankiers erop had aangedrongen, toonden Rutte en Hoekstra zich eindelijk bereid tot enige blijk van solidariteit met het zuiden. Een miljard euro zegden ze toe, te storten in een nieuw Europees ‘coronafonds’.

Een teken van ‘empathie’ zou dit zijn. Tegelijk lijkt de perceptie van zowel de regering als het publiek nog steeds te zijn dat Zuid-Europa zich maar gelukkig mag prijzen met zo’n rijk, solidair land dat te hulp schiet als de nood hoog is. Net als in de eurocrisis schieten wij, als braafste jongetje van de klas, de landen die er toch zelf eigenlijk een puinhoop van maken steeds maar weer te hulp. Weinigen lijken te beseffen hoe uitgesproken Nederlands, of in ieder geval Noord-Europees dit beeld is. En hoe pijnlijk onterecht vanuit een zuidelijk perspectief.

Neem de euro. De gemeenschappelijke munt en zijn regelsysteem heeft veel gunstiger gewerkt voor noordelijke economieën zoals de Nederlandse dan voor de zuidelijke, daar zijn de meeste economen het wel over eens. Zo ontnam het de zuidelijke landen de mogelijkheid tot devaluatie van hun munt, een beleidsinstrument dat ze voor de introductie van de euro veel gebruikten. En hoewel de euro ervoor zorgde dat zuidelijke landen – voor de eurocrisis ­– goedkoper geld konden lenen, leidde dit vervolgens tot de zeepbellen die zo pijnlijk klapten met de financiële crisis.

Bittere armoede

Belangrijker is nog dat we in Nederland onderschatten hoeveel economische pijn het zuiden sinds deze crisis te verduren heeft gehad. In Nederland denken we dat wij een zware tijd achter de rug hebben, met een werkloosheid die bijna de 8 procent aantikte. Maar in Zuid-Europa zijn dat cijfers om van te dromen, zelfs in de beste jaren. Griekenland ging van 7 procent werkloosheid in 2008 naar 28 procent in 2012, en staat nu nog steeds op 16 procent. Ook in Spanje kwam de werkloosheid ruim boven de 25 procent.

Of neem het economisch herstel. Het bruto binnenlands product van Griekenland, Italië en Spanje ligt nog steeds onder dat van 2008, 12 (!) jaar geleden.

En terwijl het zuiden in bittere armoede werd gestort, profiteerde het noorden van de zuidelijke ellende. Miljarden euro’s op zuidelijke banken werden overgeboekt naar banken van noordelijke lidstaten. En met een jeugdwerkloosheid oplopend tot bijna 60 procent in Griekenland en Spanje en ruim 40 procent in Italië en Portugal, verhuisden ook talentvolle, hoogopgeleide werknemers massaal naar Parijs, Amsterdam en Berlijn. Alleen al vanuit Italië verhuisden meer dan 2 miljoen mensen naar het buitenland sinds het uitbreken van de crisis.

Griekenland verloor autonomie

Goed, hoor ik u denken, maar het noorden heeft het zuiden toen financieel wel flink gesteund, toch? Nou, ook daar valt het nodige op aan te merken. De noodpakketten van de eurocrisis waren substantieel, maar meer bedoeld om de eigen banken te steunen dan uit liefdadigheid. Onderzoek van de Duitse ESMT-universiteit toonde bijvoorbeeld aan dat 95 procent van de 216 miljard euro aan Griekse noodpakketten direct naar rente- en schuldbetaling ging. Naar Duitse, Franse en Griekse banken dus, en amper naar de Griekse staat.

In ruil voor deze steun moest er wel ongelofelijk bezuinigd worden, met humanitaire crises tot gevolg. Net zoals Nederland nu ‘voorwaarden’ voor Europese steun eist, legden de steunverstrekkers toen tot in minutieus detail vast hoe er bezuinigd moest worden, zodat de Griekse overheid nagenoeg iedere vorm van autonomie ontzegd werd. Een voorbeeld: in juli 2013 hield Jeroen Dijsselbloem als Eurogroepvoorzitter een tranche van een paar miljard euro tegen omdat Athene maar aan 21 van de 22 ‘mijlpalen’ had voldaan. Die ene gemiste doelstelling: 4200 ambtenaren moesten ontslagen worden, de Griekse ontslaglijst telde slechts 4120 namen.

Zuinig mondje

Zie hier het zuidelijke beeld van het noorden. Landen als Nederland en Duitsland zitten er welvarend bij, zeker ook omdat ze zo succesvol gebruik weten te maken van Europese samenwerking. Zo becijferde de Bertelsmann Stiftung dat de Europese interne markt de Nederlandse burger per jaar gemiddeld zo’n 1500 euro oplevert, tegenover 600 euro voor de Spanjaard en 300 euro per Griek.

Zodra echter de nood aan de man is, en die samenwerking ook om solidariteit vraagt, trekken deze landen een zuinig mondje en zwaaien ze met een belerend vingertje. Het directe eigenbelang, dat willen ze wel beschermen. Maar als er hulp komt, dan alleen tegen zeer strenge voorwaarden die de autonomie van het hulpontvangende land praktisch terzijde schuiven. Hulp die voorbij het eigenbelang gaat is überhaupt zo goed als ondenkbaar. Is het zuidelijk ongeloof met de Nederlandse houding niet meer dan begrijpelijk tegen zo’n achtergrond?

Europa is getroffen door een externe schok waar de landen zelf niets aan kunnen doen, die met ongelofelijk veel menselijk leed gepaard gaat, en die een gemeenschappelijke aanpak noodzakelijk maakt. En wat is Nederlands eerste reactie?

Steun kan, maar alleen tegen strenge voorwaarden. Maar nog net voor die toezegging van steun, kwam de vraag: waarom zijn die overheidsfinanciën eigenlijk niet op orde? En dit dan uit de mond van een land dat actief belastingontwijking van bedrijven uit het zuiden faciliteert.

Minimum

De draai van Hoekstra en Rutte die hierop volgde, is een stap in de goede richting. Maar niet meer dan het absolute minimum. Een miljard euro in een noodfonds van 20 miljard in totaal, dat is niet meer dan een doekje voor het bloeden.

Een veel grotere en structurele Europese aanpak zal nodig zijn. Blijft Nederland zich hiertegen verzetten, dan zal de zuidelijke woede niet te overzien zijn. En wie kan ze ongelijk geven?

Lees ook:

Athene houdt miljarden over en toch geeft Europa waarschijnlijk een gele kaart

De EU besluit  over schuldenverlichting voor Griekenland. Dat gebeurt, mits het land genoeg heeft gedaan om te hervormen. Het lijkt uit te draaien op een gele kaart.

In de Spaanse Vogeltjeswijk bij Sevilla is het nog steeds crisis: ‘situatie slechter dan vluchtelingenkamp’

Hij zag wijken in Spanje waar de situatie slechter is dan in vluchtelingenkampen, concludeerde onlangs een geschokte VN-gezant. In een van de armste en meest aftandse buurten van het land, vlakbij het centrum van Sevilla, zijn de bewoners het helemaal zat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden