OpinieSociale zekerheid

Zo moet de sociale zekerheid op de schop

Boetes, eisen van tegenprestaties, straffen, dat werkt allemaal niet om mensen met te weinig werk of inkomen te helpen. Jos Kok, die werkte in verschillende socialezekerheidinstellingen, schetst hoe het sociale vangnet veel beter ingericht kan worden.    

Terecht wijzen recente rapporten van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en de commissie-Borstlap op het belang van betaald goed werk voor iedereen, werk in overeenstemming met de capaciteiten. Dat raakt ook de sociale zekerheid. Daar is een majeure verandering nodig. Sociale zekerheid moet zich veel meer richten op een toekomstige andere en betere inzet van haar cliënten in het productieproces. Dan vervult ze beter haar functie van smeerolie in een dynamische economie. Nu wordt de sociale zekerheid te veel gezien als een gunst voor armeren, een kostenpost.

De sociale zekerheid moet van toepassing zijn voor allen die (kunnen) werken: gezond, gehandicapt, vast contract, flexibel en zelfstandig. Ze moet naast een vangnet voor noodsituaties (zoals werkloosheid, armoede, arbeidsongeschiktheid) vooral ondersteunend zijn voor een positieverbetering. Juist ook anticiperend op te verwachten noodsituaties zoals dreigende werkloosheid vanwege krimpende sectoren en/of sterk veranderende eisen aan werknemers door technologische en organisatorische ontwikkelingen.

De ondersteuning moet plaatsvinden door arbeidsbemiddeling en sollicitatieondersteuning, en ook door subsidiëring van omscholing inclusief de daarbij benodigde werkervaringsplaatsen voor andere beroepen. Dat verbetert de kwaliteit van arbeid en de inzet van talenten in de economie.

De eigenschappen van de persoon in kwestie moeten leidend zijn

Het stimuleren dan wel verantwoord subsidiëren van aanpassingen van werkinhoud en -omstandigheden door taakafsplitsing is ook een belangrijke ondersteuning. Daardoor kunnen ook minder valide of fitte mensen, onder wie ook ouderen, aan het werk komen of blijven. De inrichting door de overheid van basisbanen voor mensen die op de reguliere arbeidsmarkt geen betaalde baan kunnen krijgen, is ook zo’n ondersteuning. Hetzelfde geldt voor de sociale werkplaatsen voor arbeidsgehandicapten, die in ere moeten worden hersteld.

Bij de ondersteuning dienen de eigenschappen van de persoon in kwestie leidend te zijn en niet of de cliënt bijvoorbeeld een bijstands-, wajong- of WW-uitkering heeft.

Het ondersteuningsproces is doorgeslagen naar straffen en verplichten van de uitkeringsgerechtigde, nog verhevigd door een fraudeobsessie. Het is uitgemond in te veel ineffectieve kortetermijnprikkels, vooral financieel, en te weinig op de persoon en situatie gerichte ondersteuning. Bovendien is er drastisch bezuinigd op de uitvoering, ook op reïntegratieactiviteiten, waar juist vanwege de complexiteit van de problematiek en de behoefte aan menselijk contact intensivering nodig is.

Dit alles moet worden gekeerd. Het verantwoordelijkheidsaccent moet daarbij worden verschoven van de hulpbehoevende cliënt naar de handelingsbevoegde professionele uitvoerder.

In het voorgestelde systeem is de discussie over wel of geen verplichtingen voor uitkeringsontvangers niet meer zinvol. Van zieken, volledig arbeidsongeschikten en anderen die absoluut niet kunnen werken, zoals ernstig verslaafden, kan geen tegenprestatie worden geëist. Voor alle anderen geldt dat ze gebruik moeten maken van de geboden ondersteuning, zoals aanbod voor een al dan niet aangepaste (basis)baan. In uitzonderlijke conjuncturele situaties waarin de overheid niet voldoende basisbanen kan inzetten, zijn geen eisen te stellen aan uitkeringsontvangers die ‘buiten de boot vallen’.

Ook buiten de arbeidscontext moet de sociale zekerheid de zwakste schouders helpen. Zoals bijvoorbeeld door de bijzondere bijstand en toeslagen voor niet te dragen kosten.

Kinderbijslag en kinderopvang vragen aparte aandacht. Je kunt hier kiezen voor gratis kinderopvang. Maar het is wellicht beter om de kinderopvangkosten te zien als deel van een inkomensafhankelijke kinderbijslag. 

Lees ook:

WRR: Eén verzekering ­voor alle werkenden bij arbeidsuitval

Hoe lang is ons huidige sociale stelsel nog houdbaar? De WRR adviseert de regering om een basisverzekering voor alle werkende Nederlanders op te zetten.

Werkgevers en werknemers halen uit de Borstlap-adviezen wat hun zint

Werkgevers en vakbonden zien positieve punten in de adviezen van de commissie-Borstlap. Maar lang niet altijd dezelfde punten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden