Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Willem-Alexander houdt zich afzijdig van de macht en is dus minder vatbaar voor kritiek

Opinie

Hans Goslinga

© Trouw
Column

Op zijn vraag waarom de Duitse revolutie in 1918 stopte bij Zevenaar, gaf de vrijzinnig-democraat Marchant zelf het antwoord: 'Om de eenvoudige reden dat Zevenaar in Nederland ligt en niet in Duitsland'. 

Als de socialistenvoorman Troelstra zelf al niet doorhad dat hij zich met zijn machtsgreep had vergist, peperde Marchant hem dat een dag later in de Tweede Kamer nog even krachtig in.

Lees verder na de advertentie

Nederland is geen land van revolutie, maar van evolutie, al hebben zich onder de dreiging van omwentelingen elders in Europa wel enkele sprongen in de ontwikkeling voorgedaan. In 1848 legde koning Willem II zich neer bij zijn politieke ontmanning, die de weg opende voor de parlementaire democratie; zeventig jaar later volgden de invoering van het algemeen kiesrecht en de erkenning van de verscheidenheid, die van Nederland een volwaardige democratie maakten.

Sindsdien zijn de veranderingen in het bestel stukje bij beetje gegaan, soms bijna ongemerkt, zoals de verandering in het koningschap. Willem-Alexander zit op 30 april vijf jaar op de troon, zodat het mogelijk is een voorlopige balans op te maken. Op de dag van zijn inhuldiging schreef ik in deze krant dat het koningschap opener zou worden, minder omgeven door mystificaties over de macht en invloed van de koninklijke hand.

Zowel 'de hoogste dienaar van het volk' als 'de eerste ambtenaar van de staat'

Die verwachting is uitgekomen. Willem-Alexander heeft zich geprofileerd als 'hoofd van de natie', meer dan zijn moeder die als staathoofd nog de mythe van de 'magt des konings', al dan niet doelbewust, in stand hield. In het koningschap van haar zoon valt de uitdrukkelijke afzijdigheid van de macht op, zeker de politieke macht. Dat past in zijn taakopvatting in een verdeelde, nu zelfs sterk gepolariseerde, samenleving een samenbindende rol te spelen, minder afstandelijk en meer aanraakbaar dan Beatrix.

Steek onder water

In een monografie over het koningschap, die hij uitbracht aan de vooravond van de troonswisseling, juichte de rechtsdenker en oud-minister Hirsch Ballin de demystificatie toe. Hoe meer helderheid over de koninklijke rol, schreef hij, hoe minder ruimte voor verhalen die het koningschap vanuit het verleden duiden en daarin restanten van vroegere macht ontwaren. Een fijnzinnig steekje onder water naar D66, dat het, nog altijd, tot zijn missie rekent het bestel van elk spoor van de oude koninklijke macht te zuiveren.

De afzijdigheid van de macht maakt Willem-Alexander minder vatbaar voor de populistische kritiek deel uit te maken van een verfoeilijke elite die 'het volk' niet ziet staan. In de jaren na de Fortuyn-revolte in 2002 won rondom de troon al de opvatting veld dat de opvolger van Beatrix zijn gezag zou moeten ontlenen aan een zichtbare en betrokken rol als hoofd van de natie, veel meer dan aan een, grotendeels verborgen, rol in staatszaken. Het besef was er dat de koning op de politiek geen greep heeft en daar zijn ruimte niet zou moeten zoeken.

Hirsch Ballin waarschuwde zelfs voor een rol als hoeder van de constitutionele zeden, omdat hierdoor botsingen konden ontstaan met andere instellingen van de staat. De kabinetsformatie van 2010, die het omstreden gedoogkabinet van VVD, CDA en PVV opleverde, had al laten zien hoe kwetsbaar het staatshoofd wordt, als het niet meer wordt beschouwd als onpartijdige bron van staatkundige kennis en ervaring. In deze botsing was de populistische invloed sterk merkbaar.

Zwakke plek

Een jaar voor de troonswisseling, een geschikt moment, besloot de Tweede Kamer op voorstel van D66 de kabinetsformatie te ontkoningen. Ik heb zelf nog meegemaakt hoe de voorzitter van de D66-afdeling Alkmaar tijdens een vergadering in de avond van 27 april 1967 vanwege de geboorte van Willem-Alexander oranjebitter liet aanrukken, maar het republikeinse bacil is sinds die tijd (na mijn korte en enige partijpolitieke vrijage) sterk in de partij opgerukt.

De formatie nieuwe stijl werkt tot wederzijdse tevredenheid van het staatshoofd en de Tweede Kamer, al is 'het geheim van het Noordeinde' domweg getransformeerd in 'het geheim van het Binnenhof'. Het volk is er uit democratisch oogpunt weinig mee opgeschoten; door de geslotenheid en de pose van ongemak blijft het formatieproces een zwakke plek in ons bestel - wie een beter alternatief heeft mag het zeggen en kom niet aan met de gekozen formateur of premier, want die kan in een coalitieland als het onze ook niet zonder de binnenkamer.

Willem-Alexander heeft welbewust de klassieke rechten van de constitutionele vorst - het recht te worden geraadpleegd en het recht te waarschuwen en aan te sporen - naar de achtergrond geschoven. Hij ziet zijn rol in het samenbinden van de natie en het vertegenwoordigen van de staat. Aldus blijft hij, in oude begrippen samengevat, zowel 'de hoogste dienaar van het volk' als 'de eerste ambtenaar van de staat'.

Lees ook: Bescherm de koning, hij is meer dan een BN’er

Majesteitsschennis is geschrapt uit het wetboek van strafrecht. Maar welk probleem los je daarmee op, vraagt Pieter Verhoeve, burgemeester van Oudewater en voorzitter van de Koninklijke Bond van Oranjeverenigingen.

Deel dit artikel

Zowel 'de hoogste dienaar van het volk' als 'de eerste ambtenaar van de staat'