null Beeld

ColumnStevo Akkerman

Wie zou er nog vrijdenker zijn, als er geen kerk was?

Ik had al zo’n vermoeden, maar evengoed is het schrikken. Nu het Humanistisch Verbond een ‘Vrijdenkplaats’ heeft ingericht en omroep Human zes geloofsverlaters als ‘Vrijdenkers’ op televisie brengt, realiseer ik me dat ik gewoon niet ongelovig genoeg ben om een vrijdenker te mogen heten.

Het is niet dat ik mijn best niet heb gedaan. Ik las alle boeken die in mijn jeugd verboden waren, als puber heb ik zelfs een tijdje dwangmatig gevloekt, ik verliet de gereformeerd-vrijgemaakte kerk in een tijd waarin dat nog gelijkstond aan eeuwige verdoemenis en daarna ben ik gaan zwerven, soms iets grijpend, dan weer loslatend, en inmiddels ben ik een ongelovige gelovige die wel weer eens een stukje gregoriaans zou willen zingen.

Toch net niet wat de humanisten onder een vrijdenker verstaan – bij hen ligt de nadruk niet op het zoeken, maar op het verlaten. Hadden ze onder het vrije denken ook de vrije keuze voor religiositeit begrepen, dan zouden ze niet alleen afvalligen hebben geportretteerd, maar ook toetreders. In dat opzicht geeft de EO met het programma Adieu God meer blijk van nieuwsgierigheid dan Human. En ik zeg dat als iemand die heeft ervaren hoe verstikkend religieuze gemeenschappen kunnen zijn; ik heb de kerk waarin ik opgroeide weleens totalitair genoemd.

Orthodoxe atheïsten

Dat gelovigen per definitie niet vrij denken en ongelovigen wel, is natuurlijk niet het officiële standpunt van het Humanistisch Verbond, al schemert het af en toe toch door. Bij de orthodoxe atheïsten van ‘De Vrije Gedachte’ ligt dat anders. Toen ik nog deel uitmaakte van de redactie Religie & Filosofie van deze krant, las ik hun periodiek De Vrijdenker vaak met veel genoegen. De boodschap was diametraal omgekeerd aan wat ik vroeger hoorde, maar zoveel overtuiging, zo’n helder geluid, ik herkende alles.

Citaatje: ‘Mensen die over boven spreken zijn vaak meesters in het liegen en kletsen vooral onzin’. Daar tegenover plaatst De Vrije Gedachte ‘een wetenschappelijk verantwoord wereldbeeld’ dat gestoeld is op ‘rationaliteit’. Dit sluit religie uit en zal leiden tot ‘bevrijding van dogma’s, onwaarheden, onzin en leugens’. Meest opvallend: de obsessie voor het geloof van de tegenstander. Je zou bijna gaan denken dat de atheïstische identiteit ervan afhangt. Friedrich Nietzsche zei het al: ‘Wie van ons zou nog vrijdenker zijn als er geen kerk was?’

Zelf weet ik niet of de vrije gedachte überhaupt wel kan bestaan. Ook wie gelooft van wel, kan niet ontsnappen aan het tijdperk en de windstreek waarin hij werd geboren – het hele concept van een vrij, individueel en rationeel denken is geworteld in de geschiedenis van het Westen, met alle invloeden die daar op hebben ingewerkt. We komen allemaal ergens vandaan, en ook als we ons daartegen keren, kleurt het nog steeds wie we zijn. Ik wens de geloofsverlaters alle vrijheid en geluk en intussen denk ik dat er iets is dat voorbij de ratio ligt, niet tegenovergesteld daaraan, maar iets anders. Rutger Kopland dichtte:

je verlangt naar een wat naar een
waar

iets misschiens iets dat je nooit hebt
begrepen.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden