null

OpinieOorlogsmisdaden

Wie voortijdig van genocide in Oekraïne spreekt, maakt snel ingrijpen juist lastiger

Om massamoorden te typeren als genocide is ingewikkelde bewijslast vereist. Daarom is het niet verstandig om de term genocide te snel in de mond te nemen, schrijft Doortje Kok, student geschiedenis en filosofie.

Doortje Kok

Hoe is Rusland te straffen voor de kinderroof uit Oekraïne? Die vraag stelde Eric Brassem onlangs in Trouw (Verdieping, 20 januari). Universitair docent internationaal strafrecht Marieke de Hoon legde hem uit dat deportatie van kinderen een schending van het internationaal recht is en vertelde waarom het moeilijk is om genoci­dale intenties te bewijzen.

Ik was blij om te lezen dat De Hoon dit benadrukte, want de haast waarmee publieke figuren in Nederland het complexe begrip ­‘genocide’ als een label op de oorlog in Oekraïne plakken is zorgelijk. Zo schreef columnist Arnout Brouwers onlangs in de Volkskrant over genocide naar aanleiding van de kinder­deportaties. Dit oordeel is niet alleen voorbarig, maar ook proble­matisch voor het vergroten van draagvlak voor daadkrachtig ingrijpen tegen Rusland.

Het Russische geweld in Oekraïne vertoont inderdaad genocidale trekken. Het probleem is dat deze trekken fysieke kenmerken van ge­nocide betreffen, die evengoed voorkomen bij misdaden tegen de menselijkheid. Een massamoord maakt nog geen genocide, omdat daarmee niet is aangetoond dat er een systematische moordcampagne plaatsvindt met als ultieme intentie de Oekraïense identiteit te vernietigen.

Genocide is ‘geen lichtknopje dat je aan- of uitzet’

Waren de massagraven in Boetsja bijvoorbeeld het resultaat van een geplande moordoperatie of een brute wraakactie na een verloren slag? Hoogleraar genocidestudies Ugur Ümit Üngör legde uit aan NRC waarom dit onzeker is. Poetin staat in zijn ‘strijd tegen nazi’s’ zulk geweld bij voorbaat toe. Maar, zoals Üngör terecht stelt, is genocide ‘geen lichtknopje dat je aan- of uitzet’.

Het probleem van genocide correct constateren, zit niet in het aantonen van fysieke, maar van mentale kenmerken van genocide, ofwel van een dubbele intentie. Er moet sprake zijn van de intentie om genocidaal geweld te plegen tegen een groep mensen én van de ultieme intentie om die groep volledig of gedeeltelijk te vernietigen met dat geweld.

Die eerste intentie lijkt mij inmiddels bewezen: het Russische ­leger pleegt massaal geweld in Oe­kraïne onder het mom van ‘denazificatie’. Voor het vaststellen van een intentie tot vernietiging moeten we echter ook genoeg bewijs hebben dat dit geweld tegen Oekraïners systematisch vanuit de Russische politieke en militaire top georkestreerd wordt.

Het oordeel van genocide verhoogt de urgentie van daadkrachtig ingrijpen

Waarom is het eigenlijk zo belangrijk dat we in het publieke debat onderscheid maken tussen genocide en misdaden tegen de menselijkheid? Mogen publieke figuren niet voorbarig zijn in hun oordeel om draagvlak te creëren voor daadkrachtiger ingrijpen tegen Rusland?

Het oordeel van genocide verhoogt de urgentie van daadkrachtig ingrijpen, omdat genocide in het publieke debat vaak wordt gezien als de misdaad der misdaden. Genocide roept daardoor grotere morele verontwaardiging op. Wat publieke figuren die voorbarig over genocide in Oekraïne schrijven gemeen hebben, is dat zij ingrijpen tegen Rusland als een urgente zaak zien.

Nu zie ik dat evengoed als urgent, maar ik vind niet dat het vergroten van het draagvlak moet komen uit een oordeel van genocide. Misdaden tegen de menselijkheid zouden al genoeg reden moeten zijn voor daadkrachtig ingrijpen.

Nieuwe drempel

Als we genocide gebruiken in het bepleiten voor daadkrachtig ingrijpen tegen massageweld, lopen we het risico dat het constateren van genocide hierin een nieuwe drempel wordt. Dat is problematisch, omdat massageweld ook juridisch als genocide beoordeeld moet worden als de internationale gemeenschap op grond daarvan wil ingrijpen.

Het constateren van genocide volgens internationaal recht is een stroperig proces, omdat het aantonen van de dubbele intentie veel bewijs vereist. Dit is minder het geval bij het constateren van misdaden tegen de menselijkheid.

We moeten dus vooral pleiten voor tijdiger ingrijpen bij misdaden tegen de menselijkheid.

Lees ook:

Gebruik de term genocide niet te losjes, zegt deze hoogleraar. ‘Zo krijgt het een dubbelleven’

Na Zelensky en Poetin neemt ook president Biden het woord ‘genocide’ in de mond. Politiek gebruik van de term is problematisch, zegt hoogleraar publieksrecht Larissa van den Herik. ‘Zo krijgt het een dubbelleven.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden