OpinieMinisteriële verantwoordelijkheid

Wie verzaakt is doorgaans strafbaar. Waarom zou dat niet voor bewindspersonen gelden?

Als het om AOW of klimaat gaat, komen politici ermee weg dat hun beslissingen gevolgen hebben voor mensenlevens. Dat is onterecht, vinden historicus Ruben Franzen en jurist Gilbert Crawfurd. 

Wie het nalaat een ander in nood te helpen, vertoont niet alleen moreel laakbaar gedrag maar is tevens strafbaar wanneer men de hulp zonder gevaar voor eigen leven of dat van een ander kon bieden. Hetzelfde geldt voor artsen die een ernstige medische vergissing begaan. Dat is minder vanzelfsprekend dan het lijkt.

Een arts die een verwijtbare fout maakt bevindt zich meestal in een complexe situatie waarin simpel gezegd ethische, wetenschappelijke en persoonlijke omstandigheden samen met kennis een rol spelen. De arts wordt niet alleen tuchtrechtelijk of strafrechtelijk verantwoordelijk gehouden voor zijn handelen, maar ook voor de gevolgen. De betreffende arts heeft immers geleerd voor zijn functie en krijgt voor het werk betaald. Voor een passant bij een ongeluk ligt dat anders. Toch menen wij dat men in ieder geval een poging moet doen om te helpen. Doe je dat niet, dan ben je als individu strafbaar. Voor een brandweerman geldt dat deze niet zomaar mag weigeren een brandend huis in te gaan om de bewoners te redden. Op de brandbestrijder rust dus een verzwaarde zorgplicht.

Ministers dragen politieke verantwoordelijkheid, maar genieten immuniteit

Vreemd genoeg gaat dat niet op voor ministers en staatssecretarissen. Deze bestuurders worden zelden persoonlijk verantwoordelijk gehouden voor nalatigheid in hun functie. Strafrechtelijk ontspringen zij de dans. We zien dat geregeld in ons staatsrecht, waarin ministers politieke verantwoordelijkheid dragen, maar immuniteit genieten. Dat geldt al helemaal als de gevolgen van hun bestuurlijke handelen na hun ambtstijd problematisch worden. Als een soort politiek showspel wordt er nog wel eens een parlementaire enquête gehouden of een opvolger van de betreffende ambtsdrager wordt tot aftreden aangezet. De slotsom is dan vaak: “Met de kennis van nu, had ik het toen anders gedaan.” 

Hoewel dit natuurlijk een belangrijke functie heeft ter voorkoming van politieke afrekeningen, is het maar zeer de vraag hoe houdbaar het is als politici hun verantwoordelijkheden op deze manier kunnen ontlopen of naast zich neerleggen uit populistische overwegingen ter bevordering van hun politieke ambities.

De problemen laat men dooretteren

We hebben dit gedrag gezien op verschillende momenten in de politieke geschiedenis, zoals in het debat met betrekking tot de AOW-leeftijd. Al in de jaren zestig werd vanuit wetenschappelijke kringen duidelijk gemaakt dat deze op de lange termijn niet houdbaar was.

Hetzelfde geldt nu voor klimaatverandering. Wat hier gebeurt is dat de kennis verkregen uit wetenschap wordt gerelativeerd en zelfs ontkend. Daarmee worden moeilijke beslissingen over problematische ontwikkelingen op de lange baan geschoven en laat men deze dooretteren totdat de gevolgen niet meer te hanteren zijn. De maatschappelijke inwerking zijn al decennia bekend, maar tot op heden lijken bestuurders liever hun verantwoordelijkheid te ontduiken dan het probleem aan te pakken. Zelfs de recente uitspraak van de Hoge Raad in de Urgenda-zaak zet minister Wiebes er niet toe aan om te handelen naar de dringende adviezen van wetenschappers.

Dit gedrag is niet uniek voor Nederland. Hoewel Australië letterlijk grotendeels brandt als gevolg van klimaatveranderingen die mensenlevens eisen, weigerde de Australische regering tot voor kort de problematiek te erkennen. Tijdens de laatste klimaatconferentie stelde zij zich zeer onwelwillend op.

De vraag is daarom in welke gevallen de gedragingen van bewindslieden dusdanig laakbaar zijn dat zij ook daadwerkelijk strafrechtelijk vervolgd moeten kunnen worden wegens het schromelijk veronachtzamen van hun verantwoordelijkheden. Ministers hebben immers een extra zware zorgplicht.

Lees ook:

Hoge Raad geeft Urgenda gelijk, de overheid moet meer doen tegen broeikasgassen

De Hoge Raad geeft Urgenda gelijk in de zogenoemde klimaatzaak. Dat betekent dat de overheid verplicht is de CO2-uitstoot met 25 procent te reduceren ten opzichte van 1990.

Pensioenfondsen slaan de handen ineen tegen kortingen, maar Den Haag lijkt niet onder de indruk

De druk op minister Koolmees om pensioenkortingen van tafel te halen groeit en groeit. Maar hij lijkt daarvoor nog altijd niet te buigen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden