Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wie stopt onze woedende hartstocht om te werken?

Opinie

Peter Henk Steenhuis

"De mens was volgens Marx niet zo zeer een animal rationale, een rationeel dier, of een animal socialis, een sociaal dier, maar een animal laborans, een werkend dier." © Thinkstock
Column

'Het andere deel is die idiote gedachte dat we weinig waard zijn als we niet produceren.' Dat schreef theatermaker en schrijver Marjolijn van Heemstra zaterdag in Trouw

Heemstra was ziek, maar het lukte haar maar zeer matig zich hieraan over te geven. Vanwege die ‘idiote’ maar ongelooflijk herkenbare gedachte: kropen we als ziek kind heerlijk onder de wol, nu branden de dekens ons het bed uit omdat we ons schuldig voelen weinig te produceren.

Lees verder na de advertentie

Hoe komt dat? In zijn net zo gedateerde als actuele boek ‘Arbeid een eigenaardig medicijn’ beschrijft voormalig Denker des Vaderlands, Hans Achterhuis, dit verschijnsel. Heel mooi analyseert hij hoe de Duitse filosoof Karl Marx hier al mee worstelde.

Karl Marx noemde arbeid ook de hoogste waarde van de mens

De mens was volgens Marx niet zo zeer een animal rationale, een rationeel dier, of een animal socialis, een sociaal dier, maar een animal laborans, een werkend dier. Marx: 'Men kan de mensen van de dieren onderscheiden door het bewustzijn, de godsdienst of door wat men maar wil. Zelf beginnen zij zich van de dieren te onderscheiden zodra zij hun bestaansmiddelen gaan produceren.'

Bevrijden

Maar dat wij werkende dieren zijn, levert wel problemen op. Want 'als proletariër is de mens zichzelf kwijtgeraakt.' Daarom moest de mens zich bevrijden van de arbeid. Het meest bekende citaat van Marx uit Het Kapitaal: 'Het rijk van de vrijheid begint inderdaad pas daar, waar de arbeid, die door gebrek en doelen van buitenaf bepaald is, ophoudt.' Willen we die vrijheid bereiken, zegt Marx, dan is 'de verkorting van de arbeidsdag een fundamentele voorwaarde.'

Tot zover is alles helder en eenvoudig. De noodzaak te produceren maakt de arbeider onvrij. Verkort de arbeidsdag en de vrijheid lonkt. Maar Marx zag zelf ook al in, dat het probleem dieper lag. Hij noemde arbeid namelijk ook de hoogste waarde van de mens, waarin hij zich in de toekomst geheel zal kunnen verwezenlijken.

Een schoonzoon van Marx, Paul Lafargue, is hier nog veel radicaler in. Hij schreef een pamflet, ‘Het recht op luiheid’. Daarin stelt hij dat de arbeidersklasse bevangen is geraakt door een zonderlinge waanzin. 'Deze waanzin is de liefde voor de arbeid, de woedende harstocht om te werken. (…) In plaats van tegen deze geestelijke afwijking in te gaan, hebben de priesters, de economen, de moralisten de arbeid allerheiligst verklaard.' Lafarque spreekt dan ook over de religie van de arbeid.

Dat wij het zo moeilijk hebben weinig te produceren komt dan ook doordat wij allen, hoe geseculariseerd we ons ook vinden, trouw de kerk van het werk bezoeken. Hoe ontworstelen we ons aan deze religie?

Sabbat

Bij dit soort vragen is het soms handig even te rade te gaan bij een oude, echte religie. Want Marx lijkt oud, de ‘idiote gedachte’ van Van Heemstra is een paar millennia ouder.

Men zegt vaak dat de sabbat het geschenk is van het jodendom aan de wereld. Het idee van de sabbat stamt uit het scheppingsverhaal. De aarde, zo vertelt de mythe ons, werd in zes dagen geschapen, maar op de zevende dag rustte de Schepper uit van al zijn scheppingswerk. Niet omdat de Schepper moe of de schepping af was, maar omdat je moet genieten van het werk dat uit je handen komt.

Zoek een ritme dat bij je past, vrijdag, zondag, maandag, maakt niet uit

Dat deze sabbat geen kers op de taart van de schepping is maar tot de kern ervan behoort, blijkt uit het feit dat de sabbat als religieuze rustdag één van de tien geboden is. Nog voor het gebod onze vader en moeder te eren staat: Gedenk de Sjabbat, dat gij die heiligt. 'Zes dagen lang kunt u werken en al uw arbeid verrichten, maar de zevende dag is een rustdag, die gewijd is aan de HEER, uw God; dan mag u niet werken.'

Met de sabbat hoopten de joden onze woedende hartstocht om te werken een halt toe te roepen. Betekent dit dat je niet mag werken op zaterdag of zondag? Niet per se. Opvallend is het gebruik van het woord ‘heiligen’. Dat is een werkwoord, iets actiefs dus, dat gaat niet vanzelf. Hoe onvoorstelbaar ook, kennelijk houden we onze vrije tijd niet vanzelf in ere. Zoek een ritme dat bij je past, vrijdag, zondag, maandag, maakt niet uit. Maar heilig dat ritme, met sport, museum-, kerk-, concertbezoek. Niet een keer, maar wekelijk. Kans is groot dat je gezonder blijft. Word je toch ziek dan ben getraind in het niets doen. Dat helpt tegen idiote maar algemeen menselijke gedachtes.   

Lees hier meer columns van Peter Henk Steenhuis.

Deel dit artikel

Karl Marx noemde arbeid ook de hoogste waarde van de mens

Zoek een ritme dat bij je past, vrijdag, zondag, maandag, maakt niet uit