OpinieExcuses

Wie kan nu nog oprechte excuses aanbieden voor slavernijverleden?

Excuses zijn van weinig waarde als zowel de veroorzakers van het aangedane leed als de slachtoffers reeds zeer lang dood zijn. Want wie kan ze nog oprecht aanbieden en wie welgemeend vergeven, werpt hr-manager Huib Vissers op, wiens ouders in een Japans interneringskamp  zaten. 

Op hoog politiek niveau werden de afgelopen jaren excuses gevraagd en/of aangeboden. De Australische premier Rudd deed dat tegenover de Aboriginals. Premier Rutte bood excuses aan voor het overheidsgedrag jegens Joden, Roma en Sinti in de Tweede Wereldoorlog. Koning Willem-Alexander maakte in maart in Indonesië excuus voor het Nederlandse geweld aldaar van 1945-1949. Aan de orde is nu of Nederland excuses moet aanbieden voor zijn slavernijverleden. De vraag dringt zich op: welke waarde hebben deze excuses?

Allereerst een analyse van het begrip ‘excuus’. Communicatiewetenschapper en theoloog Anne van der Meiden zei in Trouw (1995) dit: excuus is per definitie een communicatief begrip. Iemand, een groep of regering, biedt verontschuldiging aan. Men vraagt om vergeving. En men biedt soms materiële genoegdoening aan. Daar zitten motieven achter. Dan: wie is de vragende ontvanger? Wat zijn diens motieven? Oprechte gevoelens, om van een vergane periode afscheid te kunnen nemen en de vroegere tegenstanders recht in de ogen te kunnen kijken? Behoefte aan erkenning of materiële genoegdoening?

Van der Meiden schrijft ook dat excuses van de één idealiter leiden tot vergeving door de ander. Dan kunnen beide partijen een pijnlijke gebeurtenis afhechten en kunnen zij samen constructief verder. Voorwaarden daarbij: 1. beide partijen vinden dat er iets te excuseren valt; 2. de excuses worden oprecht gemaakt en ervaren; 3. partijen vergeven elkaar. In het klein leren ouders hun kinderen dat. Zo ontstaat de gedeelde waarde van excuseren en die zie je weer terug op het voetbalveld, de werkvloer, bij de Belastingdienst (toeslagenaffaire) etcetera. In geval van een historische gebeurtenis ligt de zaak gecompliceerder, vooral als deze lang geleden plaatsvond. De Koning richtte zijn excuses in Indonesië recentelijk vooral tot de nog levende slachtoffers. Vergeving kwam hier overigens niet.

Zou ik excuses van Japan willen? Nee.

Mijn ouders zaten in een Japans interneringskamp. Jarenlang vroegen ex-geïnterneerden Japan om excuses voor hun enorme leed; die kwamen niet. De groep geïnterneerden sterft nu uit en dat leidt tot mijn vraag: zou ík behoefte hebben aan excuses van Japan. Mijn antwoord: ’Nee’. Hun internering beïnvloedde zeker mijn leven, maar dat leed is mijn ouders aangedaan; niet mij. Dus ik kan niet ‘vergeven’. En de excuses zouden komen van Japanners die geen enkele betrokkenheid hadden. Zo’n excuus heeft voor mij weinig waarde.

Dan naar de actualiteit: excuses voor het slavernijverleden. Dat betreft dan de slavernij (inclusief de handel) waarvoor Nederland tussen 1600 en 1873 verantwoordelijk was. Immers: slavernij is een wereldwijd fenomeen, zo oud als de mens en en helaas ook nu nog actueel (o.a. Ghana, China, Qatar).

De regering biedt die excuses dus niet aan. Dat begrijp ik vanuit het hiervoor genoemde: zowel de veroorzakers als de slachtoffers zijn reeds zeer lang dood. Wie kan er nu nog oprecht excuses aanbieden voor die misstanden uit het verleden? En wie kan daarvoor nu welgemeend ‘vergeven’? Niemand! Bovendien: waar ligt de grens? Moeten de Friezen de Britten excuses maken voor de moord op Bonifatius en zijn gevolg in 754 bij Dokkum? Caesar, de Ottomaanse sultans en Djengis Khan waren ook geen lieverdjes. Machu Picchu, de Chinese Muur: gebouwd door slaven.....

De slavernij en de slavenhandel (evenals andere duistere perioden én glorieuze perioden) vormen een belangrijk onderdeel van onze geschiedenis. En dat verhaal moet dus verteld, beschreven en herleefd, met alle relevante omstandigheden en gevolgen. Zodat wij en de generaties na ons daarvan kunnen leren. Anno 2020 is expliciete afwijzing daarbij zeer op haar plaats, maar excuses zijn dat niet.

Lees ook:

Premier Rutte vindt excuses voor het slavernijverleden ‘niet verstandig’

Meerdere partijen willen excuses voor het slavernijverleden, premier Rutte noemt dat ‘niet verstandig’, mede omdat een excuus het debat over racisme verder zou polariseren.

Polarisatie? Excuses voor de slavernij zorgen juist voor nuance in het racismedebat, denkt Kathleen Ferrier

Leiden excuses voor het slavernijverleden tot polarisatie? Prominenten in het slavernijdebat begrijpen niets van die redenering van premier Rutte.

Klaar met excuses? Daar is de volgende kwestie: de klimaatschuld

Niet verstandig, noemde premier Rutte het aanbieden van excuses voor het slavernijverleden vorige week. Rond het debat hierover klonk ook gezucht: we zijn wel een beetje klaar met die excuses voor historische schuld. Het leven is nu, de daders zijn dood. De zuchters zal echter geen rust gegund zijn. Zij kunnen zich opmaken voor een volgende kwestie: de klimaatschuld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden