Column

Wie de geschiedenis voor de rechtbank sleept, is voorlopig nog niet klaar

De middeleeuwse ring die toebehoord zou hebben aan Jeanne d'Arc Beeld afp

Engeland eist van Frankrijk een ring terug die ooit van Jeanne d'Arc zou zijn geweest, zo las ik enkele maanden geleden in deze krant. Curieus genoeg om een stukje over te maken.

Maar na drie alinea's kwamen er die ochtend alarmerende berichten over aanslagen in Brussel. Jeanne d'Arc dolf opnieuw het onderspit. Bij de nazomeropruiming van mijn computer kom ik het stukje weer tegen. Het valt keurig op zijn plaats na het behartigenswaardige artikel waarin de historicus Piet Emmer afgelopen zaterdag in Letter&Geest uitlegde dat geschiedenis geen 'klaagmuur annex betaalautomaat' is. (art. 3 sept, L&G)

Hoe zit dat nu met Jeanne's ring? Volgens het nieuwsbericht was die bij een veiling opgekocht door een Frans historisch amusementspark; van roof, diefstal of heling zal dus geen sprake zijn. Toch vindt de Britse overheid de ring van groot nationaal belang en wil ze niet dat hij het land verlaat. Een beetje vreemd is dat wel. Tenslotte vocht Jeanne niet voor maar juist tégen de Engelsen - en was die ring ook nog eens in de 15de eeuw als oorlogsbuit naar Engeland gekomen. Dat maakt de Britse morele aanspraken niet sterk.

Nu gaat het er bij historische claims van naties of pressiegroepen wel vaker wonderlijk aan toe. Bevlogen islamisten zouden het liefst heel Zuid-Spanje opnieuw onder de moslimvlag brengen die daar tot 1492 gewapperd heeft. Daarna werd het heroverd door de katholieke vorsten en begon de grote uitwijzing van moslims (en joden). Historische ongerechtigheid? Misschien. Maar diezelfde islamisten vergeten liever dat hun 'al-Andalus' enkele eeuwen eerder evenmin geweldloos moslimgebied was geworden.

Veranderingen
Als je eenmaal de geschiedenis begint te corrigeren, moet je het goed doen en weet je binnen de kortste keren niet wat je overhoop haalt. Misschien hebben de islamitische ijveraars die de grote moskee van Cordoba opnieuw opeisen voor hun eredienst wel een punt. Maar mogen de christenen dan ook de Aya Sofia in Istanbul terug? En de katholieken de Oude Kerk in hartje Amsterdam? Of komt daar weer een claim overheen van de Wodanaanbidders die momenteel in Scandinavië nogal populair schijnen te zijn, maar ooit heel Germaans Europa beheersten?

De geschiedenis is een vloeiende stroom van verandering en wie daarin één moment richtinggevend maakt, heeft niet begrepen wat historie is. Die veranderingen kwamen bovendien zelden netjes tot stand. Onrecht is 'the stuff history is made of', om de Engelse Bard te parafraseren. Dat maakt het praktisch onmogelijk over het verleden een moreel oordeel te vellen dat méér wil zijn dan een nogal gratuïet gebaar achteraf. Wie aan dat oordeel een schadeclaim wil verbinden wegens historisch leed, neemt aan de ene kant de geschiedenis met veel misbaar in de hand om haar aan de andere kant juist ván de hand te doen.

Compensatiebehoefte
Piet Emmer laat zien hoe het zo heeft kunnen komen. De Wiedergutmachung na de Tweede Wereldoorlog was niet de eerste schadeloosstelling die een agressor een voormalige vijand betaalde, maar wel de eerste die niet alleen staten maar ook groepen burgers betrof. Daar waren goede redenen voor. Het nazi-regime was niet alleen tegen andere landen maar ook tegen sommige bevolkingsgroepen rechtstreeks ten strijde getrokken.

Je zou kunnen zeggen dat de Wiedergutmachung daarmee particulier werd. En daar kwam nog eens de enorme morele schuld van het naoorlogse Duitsland bij. Gaandeweg is dit moreel-juridische principe, afgestemd op directe particuliere slachtoffers van een misdadigersregime, echter de geschiedenis in getrokken. Élk historisch onrecht werd zo 'compensatiebehoeftig' - ook al waren de direct getroffenen al lang overleden. Parallel daaraan werd de historie steeds meer gemoraliseerd - waarna de ene na de andere hoogwaardigheidsbekleder spijt begon te betuigen over onrecht in een almaar verder terugliggend verleden. En begonnen letselschadeadvocaten voor het eerst van hun leven handenwrijvend geschiedenisboeken op te slaan.

Schepje bovenop
Moraal, recht, schuld en geld: tegen zo'n krachtig mengsel van belangen en emoties kan een afstandelijke historicus moeilijk op. In het geval van Jeanne's ring komt daar ook nog eens de nationale trots bij - en nu ligt het Verenigd Koninkrijk dus overhoop met Frankrijk. Dat is niet nieuw - en intussen heeft de Brexit daar nog een flink schepje bovenop gedaan.

Ik ben benieuwd hoe een jongere generatie Britten, die nu moeten vrezen voor hun toekomst, dat over enige tijd op de (veelal oudere) Brexiteers en de Engelse staat gaan verhalen. Want wie de geschiedenis zelf voor de rechtbank sleept, is voorlopig nog niet klaar. 'Klaagmuur annex betaalautomaat': in weerwil van Emmers verstandige worden kunnen we ons er maar beter op voorbereiden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden