Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Wie bang is voor de opkomst van robots, heeft een lesje geschiedenis nodig

Opinie

Ger Groot

Ger Groot. © Trouw
Column

Als elk tijdperk één kenmerkend woord heeft, dan moet ‘algoritme’ wel dat van deze jaren zijn. Vooral in angstaanjagende zin. 

‘De algoritmes gaan de mensheid beheersen’ of zelfs ‘vervangen’. Het klinkt nogal raar wanneer je bedenkt dat een algoritme niet meer is dan een reeks instructies voor een computerprogramma. Maar de beklemming is er niet minder op geworden sinds in de achttiende eeuw de ‘spinning jenny’, in de negentiende eeuw de machine in het algemeen, en in de twintigste eeuw de robots eerst de menselijke arbeid en vervolgens de mens zelf geacht werden overbodig te maken.

Lees verder na de advertentie
Terwijl de een de cybernetische toekomst vreest, kan hij voor de ander niet snel genoeg aanbreken

En nu is er dus het algoritme. Eerst werd Homo sapiens zo slim dat hij de hele wereld aan zich onderwierp, vervolgens werd die slimheid in de cybernetica zelfstandig en onderwierp op haar beurt de mens. De science-fiction heeft er altijd goed garen bij weten te spinnen. Als het al geen Marsbewoners waren die hier de macht kwamen overnemen, dan waren het de robots wel – door onze eigen schuld nota bene. Als algoritme zitten ze tegenwoordig overal, en hun gestalte heeft niets meer van de menselijkheid van 3CPO of de gerobotiseerde gezichten van Kraftwerk in ‘Wir sind die Roboter’.

Maar wie dat angstaanjagend vindt is veel te pessimistisch. ‘Artistes & Robots’ heet een tentoonstelling die tot 9 juli te zien is in het Parijse Grand Palais en ook daarin zie je hoe de robot zich van een klassieke Nikkelen Nelis ontwikkelde tot onzichtbaar algoritme. Maar de resultaten zijn verbluffend, oogverblindend en wat misschien wel het belangrijkste is: vaak hoogst amusant. Robots en computerprogramma’s kunnen ware kunstwerken zijn èn maken. Van de vroege tekenende machines van Jean Tinguely uit de jaren ’50 tot de door computers uitgefreesde ‘Astana Pilaren’ van Michael Hansmeyer uit 2017. Van de aandoenlijke tekenende schrijftafeltjes van Patrick Tresset uit 2004 tot de speciaal voor deze tentoonstelling gemaakte computergestuurde mobile van Elias Crespin.

De tekst gaat verder onder de video.

Historische nuchterheid

Humor en schoonheid: dat is geen combinatie die je je direct bij een algoritme voorstelt. Maar er zit bij deze expositie een addertje onder het gras. Want de machine en de computer mogen aan deze kunstwerken nog zoveel hebben bijgedragen, uiteindelijk is het altijd de artiestennaam die erbij als auteur vermeld staat. Hoe groot is de creatieve inbreng van de robot werkelijk – boven het toeval uit dat in hun programma’s is ingecalculeerd en soms tot de wonderlijkste resultaten leidt? Wat kan kunstmatige intelligentie nu écht teweeg brengen zolang er niet een natuurlijke intelligentie is die haar haar regels (algoritmen) geeft en de machine aan- of uitzet?

Natuurlijk kan dat nogal onnozel klinken. Machines hebben we al lang niet meer in de hand, zullen technofoben roepen, en technofielen daaraan misschien toevoegen: godzijdank! Terwijl de een de cybernetische toekomst vreest, kan hij voor de ander niet snel genoeg aanbreken. De een is bang voor een menselijke catastrofe, de ander verheugt zich op een transhumanistisch paradijs.

Ik vrees dat het beiden aan historische nuchterheid ontbreekt. Want hoe nieuw dit alles ook lijken mag, doem- en triomfgeluiden hebben de techniek vanaf het begin begeleid. In hun extremisme zijn ze allebei vrijwel steeds ongegrond gebleken. Rampen zijn er geweest; de huidige klimaatverandering is er misschien het meest massieve voorbeeld van. Tegelijk hebben de technologische resultaten soms alle verwachtingen overtroffen. Maar nog nooit hebben zij de mensheid buiten spel gezet. Het mag soms hachelijk (geweest) zijn, maar we zijn er altijd nog zelf bij.

Doem- en triomfgeluiden hebben de techniek vanaf het begin begeleid

Daarom stelt een tentoonstelling als ‘Artistes & Robots’ zulke indringende vragen, terwijl ze tegelijk zoveel kijkgenot verschaft. Voor utopische en dystopische overdrijving is het ten aanzien van de cybernetica en haar algoritmen nog veel te vroeg. Maar diezelfde technologie brengt wel onvermoede effecten teweeg – zo lang en voor zover wij dat willen. Wát we ermee willen is een vraag die nodig beantwoord moet worden. Maar angst mag daarbij geen leidraad zijn. ‘Wir sind die Roboter’ kon zelfs in een lagere-schoolklas in Duitsland een aandoenlijk kunstproject worden. 

Ger Groot doceerde filosofie aan de universiteiten van Rotterdam en Nijmegen. Voor Trouw bekijkt hij de actualiteit door een filosofische bril. Lees al zijn columns terug in dit dossier.

Lees ook: 

Ontmoet Bina48, de mens die toevallig een robot is

Onderzoekers van het Amerikaanse Lifenaut-project werken aan een cyberbewustzijn waarmee mensen na hun dood kunnen 'voortleven' als intelligente robot. 'De hamvraag is: kan ons bewustzijn buiten ons lichaam bestaan?'

Waarom een robot het aflegt tegen een mier

Ze lijken heel wat, de robots die de mens tegenwoordig maakt, maar vergeleken met de creaties van moeder Natuur slaan ze een modderfiguur.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Terwijl de een de cybernetische toekomst vreest, kan hij voor de ander niet snel genoeg aanbreken

Doem- en triomfgeluiden hebben de techniek vanaf het begin begeleid