Column Stevo Akkerman

Werd ik door de overheid bestempeld als fraudeur?

Ik woonde nog maar net in Rotterdam toen ik bericht kreeg van het waterbedrijf. Mijn verbruik lag te laag. Kon ik dat misschien verklaren? Ik antwoordde door te wijzen op de meterstand, hoorde niets meer en vergat de zaak. Maar inmiddels vraag ik me af of ik niet even in beeld ben geweest als ‘verwonderadres’, wat poëtischer klinkt dan het is.

Verwonderadressen komen voor in het opsporingssysteem SyRI, het zijn huishoudens waar een luchtje aan hangt, zo niet een regelrechte verdenking van fraude. En de wijk waar ik was komen wonen was Hillesluis, een arme wijk, waar de overheid dit ‘risico-indicatie systeem’ inderdaad had toegepast, net als in het naastgelegen Bloemhof. Een proeftuin voor financiële surveillance via algoritmes, gebaseerd op de koppeling van allerlei overheidsdata, bedoeld om uitkeringsfraude op te sporen.

Tegen deze sleepnet-methode begon gisteren in Den Haag een rechtszaak; acht partijen eisen dat een einde wordt gemaakt aan ‘de massale risicoprofilering van onverdachte burgers’. In Hillesluis en Bloemhof zeiden ze het op een protest-avond zo: “Wij zijn blijkbaar criminelen”. Dat klonk een beetje paranoïde, maar onze overheidsinstellingen zijn zeker in staat mensen zonder bewijs als fraudeurs te bestempelen en het vizier daarbij speciaal te richten op personen met een tweede nationaliteit. Dat weten we uit de toeslagen-affaire van de Belastingdienst.

De inwoners van Hillesluis en Bloemhof wezen bovendien naar de Amsterdamse Zuidas, dáár moesten opsporingsambtenaren maar eens gaan kijken. En ook dat was minder flauw dan je op het eerste gezicht zou zeggen. Wie fraude pleegt, moet aangepakt worden, arme wijk of geen arme wijk. Maar het is wel pijnlijk dat een VN-rapporteur moet vaststellen dat SyRI specifiek gericht is op ‘de armste en meest kwetsbare individuen in Nederland’, terwijl ons land nog altijd geldt als een belastingparadijs voor wie miljoenen te verbergen heeft. De Council on Foreign Relations in de VS becijfert dat Amerikaanse bedrijven zeven keer hogere winsten melden in onder andere Singapore, de Bermuda’s en Nederland als in de zes grootste economieën ter wereld. Iedereen weet waarom.

Intussen heeft burgemeester Aboutaleb een einde gemaakt aan het SyRI-onderzoek in Rotterdam, aanvoerend dat het net veel te breed werd uitgeworpen. “De landelijke partijen wilden breed gaan en ook zorginformatie en politie-informatie. Dat is een moloch van een bureaucratisch ding dat zich niet laat sturen. Ik kan dit niet toestaan.” De Raad van State had al gewaarschuwd dat in dit systeem ‘nauwelijks een persoonsgegeven te bedenken is dat niet voor verwerking in aanmerking komt’, maar de regering voerde het in 2013 toch in.

Onrustbarend detail: de betreffende wetswijziging werd als hamerstuk aangenomen door het parlement. Zonder debat, zonder stemming. NRC Handelsblad citeerde gisteren Kamerleden die dat zelf achteraf ook verbazingwekkend vonden – ze moeten hopen dat de rechter hen nu corrigeert.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden