Jan vraagt Daan

Welk dier kun je zonder wroeging aan de wetenschap offeren?

Jan Beuving Beeld Maartje Geels

Jan Beuving en Daan van Eijk vormden samen het (wetenschaps)cabaretduo Jan & Daan. Jan is wiskundige en theatermaker. Daan is natuurkundige aan de University of Wisconsin in Madison, VS. Om de week stellen zij elkaar hier een vraag.

Dag Daan!

Er komt weer een nieuwe deeltjesversneller, las ik. De LHC (Large Hadron Collider), die bij Genève onder de grond ligt, wordt te klein, met zijn omtrek van 27 kilometer. De nieuwe moet 100 kilometer lang worden, zodat de deeltjes er sneller doorheen kunnen. Grofweg gebeurt er altijd hetzelfde in die versnellers: er worden op hoge snelheid twee heel (en hele) kleine deeltjes op elkaar gebotst, en bij het uit elkaar klappen van die deeltjes hopen we te kunnen zien uit welke deeltjes dat heel (maar nu niet meer hele) kleine deeltje weer bestaat. Op die manier hebben ze onder ander het Higgs-deeltje gedetecteerd.

Los van de vraag waar zo'n proces ooit eindigt - is onze natuur niet een matroesjka waar telkens weer een kleiner poppetje uit komt? - vroeg ik mij ineens af: mág dat zomaar? Hebben fotonen of neutrino's geen gevoel? Wie weet schreeuwen ze het wel uit bij de botsing! (Op frequenties of met microdecibellen die wij niet kunnen horen.)

Miljarden waterstofmoleculen

Onwaarschijnlijk natuurlijk, maar toch iets waar je wel over na moet denken, vind ik. Kijk, ik eet dagelijks ook miljarden waterstofmoleculen op. Zonder enige wroeging. Ik neem aan dat ik ook ontelbaar veel bacteriën de nek omdraai elke dag. En van een bacterie weten we al dat die leeft. Ik ben een massamoordenaar! En laat ik het maar niet hebben over de vliegen die ik in mijn leven heb doodgeslagen. Ook ben ik er op een zeilkamp getuige van geweest hoe jongens een vlinder met een punaise vastgeprikt hadden op een boom, om hem (of haar?) vervolgens met deodorant dood te spuiten. Het grootste dier dat ik ooit zelf doodgemaakt heb is een eend - ik reed er per ongeluk overheen met mijn auto. (Geen eend - dat zou ook nog broedermoord geweest zijn.) En dan heb ik het nog niet over de koeien die voor mijn vleesconsumptie geslacht zijn.

De wetenschap heeft lang gedacht dat dieren geen pijn konden lijden. Onzin natuurlijk. Wie ooit een schaap met myiasis heeft zien knarsetanden, vergeet het nooit meer. Maar wat ik je zou willen vragen: waar begint wat jou betreft (intelligent) leven eigenlijk? Welk dier mag je nog zonder gewetensnood aan de wetenschap offeren?

De tekst gaat verder onder de afbeelding

Daan van Eijk Beeld Maartje Geels

Ha Jan,

Voordat ik ga antwoorden of ik dat nu ethisch verantwoord dan wel diervriendelijk vind, wil ik eerst even wat muggeziften en miereneuken. Ten eerste is het allerminst duidelijk of die nieuwe deeltjesversneller er komt. Het ding is op zijn zachtst gezegd ambitieus, zowel technisch, organisatorisch als qua kosten. Vergeet niet dat de huidige LHC werd ontwikkeld in de jaren tachtig en pas dertig jaar later aanging. Dus voorlopig gaat de eerste schop de grond nog niet in.

Ten tweede is het bij die botsingen niet de snelheid van de deeltjes die het hem doet, maar hun energie. Snelheid en energie hebben met elkaar te maken, maar ze zijn niet aan elkaar gelijk. Dat komt door wat ik maar even 'Einsteins snelheidsbegrenzer' noem: niets gaat sneller dan de snelheid van het licht. De deeltjes in de huidige LHC gaan praktisch al met de lichtsnelheid. Stel nu dat we twee keer zoveel energie in de deeltjes stoppen. Dan botsen ze óók met de lichtsnelheid, maar toch twee keer krachtiger. En trouwens: daar voelen ze niks van. Ik leg de grens van 'pijn en/of gevoel hebben' toch in ieder geval bij levende organismen, niet bij fundamentele deeltjes.

Onvrijwillig gespietst

Daarom is dat verhaal van dat zeilkamp verschrikkelijk inderdaad. Je zal maar onvrijwillig gespietst worden en vervolgens met giftige dampen worden besproeid. Wat erg voor zo'n boom!

Of is het toch erger voor de vlinder? En waarom eigenlijk? Volgens mij komt dat doordat een vlinder gaat spartelen als het beestje pijn wordt gedaan, net als jouw voorbeeldschaap. En dat herkennen we als mens.

Er zit dus sowieso een scheiding tussen dieren en planten. Daarom heb ik geen problemen met het eten van aardappels, maar wel met het eten van varkensvlees. Vervolgens weet ik niet of de grens van waar je een dier pijn mag doen gelijk ligt aan de grens waar intelligent leven begint, zoals je lijkt te suggereren. Ik vind dat je als mens (en dus ook als wetenschapper) in ieder geval altijd moet streven naar zo min mogelijk kwaad doen. Dus intelligent of niet, bij dezen mijn welgemeende excuses aan alle muggen en mieren.

Lees ook: Wat is de kans?

Wat is de kans dat in een groep mensen twee mensen op dezelfde dag jarig zijn? Daar gaan Jan Beuving en Daan van Eijk op in. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden