null

OpinieBestuurscultuur

Weinig kans dat de nieuwe bestuurscultuur er komt met de huidige Haagse ploeg

Er zijn vooral nieuwe gezichten nodig, wil je een vastgeroeste bestuurscultuur veranderen, schrijft organisatieantropoloog Karin Kasdorp. En dus vreest ze voor het welslagen van een omslag in Den Haag. Want daar wordt vaak uit dezelfde vijver gevist.

Karin Kasdorp

Nederland snakt naar een nieuwe Haagse bestuurscultuur. Onder een deel van de bevolking leefde de behoefte al langer, maar de toeslagenaffaire, de Afghanistan-kwestie en mislukte formatiegesprekken hebben bij een breder publiek de noodzaak evident gemaakt.

Desondanks is er geen enkele beweging te bekennen. Dat is ook niet vreemd, omdat een cultuur van een sociaal systeem niet zomaar verandert. Dat komt vooral doordat er vaak aan de verkeerde kant begonnen wordt: de symptoomkant.

Zou het al lukken om gedrag of communicatiepatronen te veranderen, dan is dat nog geen garantie voor de verandering van de cultuur an sich. In de zuiverste zin van het woord is cultuur een denkkader, dat ten grondslag ligt aan communicatie en gedrag.

Nestor van de organisatiepsychologie, Geert Hofstede, omschreef cultuur als ‘de collectieve mentale programmering van leden van een sociale groep’. De groepsleden delen dus een denkkader en hieruit komen alle andere zichtbare en onzichtbare cultuuruitingen voort.

In eerste instantie zijn dat normen en (on)geschreven regels, die op hun beurt de omgangsvormen, het gedrag en de wijze van werken bepalen.

Die leiden weer tot communicatiepatronen, interactie met andere groepen en tot fysieke elementen, zoals kleding en ruimtelijke inrichting. In het sociale systeem zijn dus verschillende niveaus aanwezig die allemaal gevolgen zijn van het denkkader. Hoe dieper het niveau, hoe minder zichtbaar het is en hoe minder bewust de groepsleden zich ervan zijn.

De kans dat vernieuwing met de huidige personen lukt, is vrijwel nihil, omdat die nieuwe bestuurscultuur er alleen kan komen als kabinetsleden de bereidheid en het vermogen hebben tot zelfreflectie.

De praktijk wijst uit dat er vrijwel geen bewustzijn van het eigen denkkader aanwezig is. En er is onvermogen en onwil om in de spiegel te kijken die hen door anderen wordt voorgehouden.

Oplossingen die niets oplossen

De tweede reden dat een cultuur niet zomaar te veranderen is, is dat de groepsleden zich eerst bewust moeten worden van hun denkkader. Zolang zij in hun eigen bubbel blijven, zullen ze telkens vanuit hetzelfde referentiekader redeneren en met ‘oplossingen’ komen die problemen niet oplossen. Denk aan nieuwe regels in de afhandeling van de toeslagenaffaire, die veel te bureaucratisch wordt aangepakt. Was men zich bewust van het denkkader, dan zou er weloverwogen vanuit een ander perspectief geopereerd zijn, met de gevolgen op alle andere causale niveaus. Voor de toeslagenaffaire zou de oplossing dan minder regels zijn, zodat er meer slagkracht in de uitvoering kan komen.

De kans op verandering van de bestuurscultuur is groter als het kabinet deels of compleet wordt vervangen, want ieder nieuw persoon neemt een uniek denkkader mee, dat tot een nieuwe collectieve mentale programmering zal leiden.

Het probleem is dat nieuwe personen waarschijnlijk uit de Haagse politiek komen. En omdat het Haagse denkkader zich niet tot de leden van het kabinet beperkt, zullen de nieuwe personen het oude denkkader meedragen.

Continue reflectie is een absolute voorwaarde om een nieuwe bestuurscultuur te kunnen creëren. Die reflectie moet van binnenuit komen, maar meestal is ook hulp van buitenaf nodig.

En dan zijn we weer terug bij bewustzijn, want om te kunnen (zelf)reflecteren op het eigen denkkader, moet je er bovenuit kunnen stijgen of er van buitenaf tegenaan kunnen kijken. Dat kan alleen als je je dat bewust bent.

Gezien de wijze waarop het kabinet omgaat met de erfenis van jarenlang politiek bedrijven, is het daar niet toe in staat. Nieuwe bestuurders met een andere kijk op zaken, kunnen de bestuurscultuur veranderen, mits zij aan genoemde voorwaarden voldoen.

Lees ook:

Haags verslaggever Ron Fresen: ‘Misschien wordt Rutte weer wat scherper als hij mijn boek leest’

Verheug je je op een rustige zaterdag, treedt Mona Keijzer af. Als politiek duider van het Journaal sta je altijd aan. Maar Ron Fresen houdt ermee op. Hij kampt met ongeneeslijke kanker. Over zijn ervaringen in Den Haag schreef hij een boek.

Pieter Omtzigt: Het kabinet moet nu laten zien dat het menens is met de nieuwe bestuurscultuur

Het rapport van de Raad van Europa over de Nederlandse rechtsstaat geeft het kabinet de kans te laten zien dat het menens is met de ‘nieuwe bestuurscultuur’, zegt Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt. ‘Als het dit rapport serieus neemt, blijft het niet bij holle woorden.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden