CommentaarSysteemfalen

Weg met wetten die burgers volkomen klem zetten als ze fouten maken

Het is goed dat de hoogste bestuursrechter de ongebruikelijke stap heeft genomen om de hand in eigen boezem te steken. De Afdeling bestuursrechtspraak kreeg in de conclusie van de parlementaire commissie toeslagenaffaire een flinke veeg uit de pan: ook de rechter had een rol gespeeld in het ‘systeemfalen’ en burgers in de kou laten staan.

Deze rechtbank is de hoogste instantie waartoe burgers en instanties zich kunnen wenden voor onder meer de toeslagenwetgeving. Jarenlang ging de Afdeling mee in de harde alles-of-niets-uitleg van de wet, waardoor ouders die fouten hadden gemaakt bij de aanvraag van kinderopvangtoeslag, het recht op die toeslag geheel konden verliezen. Pas in 2019 gingen de rechters overstag in hun uitspraken. Voortaan moest de Belastingdienst de wet minder draconisch toepassen. De omslag kwam er vooral omdat de rechters de ‘ernst en de financiële gevolgen van de jurisprudentie’ inzagen. Gevolgen die soms draconisch waren voor ouders, die de fundamenten onder hun bestaan, werk en woning zagen wegzakken.

Dat deze rechtbank nu bij monde van hun voorzitter hierover spijt betuigt (‘het had anders gekund, en eerder’) is een gebaar dat hopelijk door de ouders zo gezien zal worden. Normaal spreken rechters alleen via hun uitspraken. Hoe klein het excuus ook in vergelijking met het leed, het is daarom een passend gebaar.

Doorgeslagen fraudebestrijding

De rechter vervult in onze rechtsstaat een cruciale rol, als een van de pijlers waarop de rechtsstaat rust. De burger en ook overheidsinstanties mogen erop vertrouwen dat uitspraken volgens de wet zijn, dat er recht wordt gedaan. Deze wetten maken ze niet zelf, dat doet de regering en/of het parlement. Dat deze wetgeving over de toeslagen jarenlang zo spijkerhard werd toegepast, is dus niet alleen de fout van de rechters geweest.

Het is nu zaak, zoals de Afdeling bestuursrechtspraak ook bepleit, om andere wetgeving die onevenredig hard uitpakt voor burgers onder de loep te nemen en aan te passen. Bijvoorbeeld de Participatiewet, waarvan de hardvochtigheid laatst via de ‘boodschappenzaak’ nog in het nieuws was.

Hoog tijd om de doorgeslagen fraudebestrijding van de sociale wetgeving weer humaner te maken. Fouten moeten gecorrigeerd en beboet waar nodig, maar evenredig en proportioneel, met kansen voor correctie. Goede wetgeving is voorzien van een drukventiel, zodat de rechtvaardigheid niet uit het oog wordt verloren.

Rechters kunnen dit niet alleen, hier moet ook de wetgever weer aan de bak. Dat een Kamermeerderheid nu de harde randen van de Parcipatiewet wil verzachten – zodat bij een fout niet meteen de hele bijstand wordt teruggevorderd – is een stap in de goede richting.

Het commentaar is de mening van Trouw, verwoord door leden van de hoofdredactie en senior redacteuren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden