Nelleke Noordervliet

Column Canon

Weg met dat vooropgezette morele oordeel over de geschiedenis

We trokken een kleine drie weken langs de Mississippi, van noord naar zuid. Het heet de Great River Road, maar veel toeristen kom je er niet tegen, zeker geen Europeanen, die allen de West- of Oostkust of de canyons prefereren. Het was een interessante tocht om de VS op een andere manier te leren kennen. 

‘Ol’ Man River’ was vanwege de zware regenval overal ver buiten zijn oevers getreden. De rivier is een strong, brown god zoals T.S. Eliot dichtte. Sommige stadjes hebben tegen die regelmatig voorkomende ellende muren opgericht om het water tegen te houden. Hier en daar een zware stalen deur. Het water sijpelt er toch doorheen, ondanks zandzakken. Als Nederlander sta je daar toch hoofdschuddend naar te kijken.

Van Saint Louis tot New Orleans behoorde het gebied ooit tot de Confederatie, de zuidelijke staten die tijdens de Burgeroorlog de Unionisten van het noorden bevochten. Een verloren strijd. De twee slagen bij Vicksburg en Gettysburg, die tegelijkertijd plaatsvonden in 1863, beslisten het bittere conflict. Tot op de dag van vandaag laat de Civil War zijn sporen na in politiek en maatschappij (veel confederatievlaggen in het zuiden). Heel tastbaar in Vicksburg, waar een groot leger uit het noorden onder generaal Sherman het beleg sloeg voor de stad, de poort naar het zuiden.

Een uitputtingsslag met veel slachtoffers. Nooit zag ik ergens een zo omvangrijk en protserig maar ook onthullend monument als het geheel bewaarde slagveld. Een route van zo’n 30 kilometer door prachtig bosrijk heuvelland leidde ons langs de gedenknaalden, standbeelden en markeringsplekken van de regimenten uit de diverse noordelijke staten en vervolgens eenzelfde serie stenen memento’s voor de zuidelijke regimenten, die soms op luttele meters van de noorderlingen in hun loopgraaf lagen. Je rook bij wijze van spreken de kruitdamp nog. De gesneuvelde officieren werden met naam en toenaam genoemd, de gewone manschappen bleven anoniem.

Verwaarloosde nederzetting

We stelden ons veel voor van het ‘historische district’ van Vicksburg, maar zoals alle ‘historische stadjes’ langs de Mississippi bleek dat een nogal verwaarloosde nederzetting die makkelijk als decor voor een shoot-out in een spaghettiwestern kon dienen. Een enkel fraai negentiende-eeuws huis buiten beschouwing gelaten. Zoals het licht bouwvallige, maar nog altijd grootse en grandioos ingerichte Duff Green Mansion, waar we verbleven. Het had in de Civil War als ziekenhuis gediend.

De burgeroorlog was het thema van de rondleiding, verzorgd door de beheerder, die in de fameuze tv-serie ‘North and South’ nog als figurant had opgetreden. Hij besteedde aandacht aan de politieke oorzaken en de lange nawerking. Zijn schoonmoeder, zo vertelde hij, verbood nog iedere omgang met de burgers van Natchez, een iets zuidelijker gelegen stadje, dat zich zonder slag of stoot aan de noorderlingen had overgegeven, en dus niet zoals de mensen van Vicksburg had geleden voor het zuidelijke ideaal. 

De politieke oorzaken, die voor ons oppervlakkige kenners van de Amerikaanse geschiedenis vooral neerkwamen op een standpunt over slavernij, waren natuurlijk veel complexer en veel moeilijker onder te brengen in een goed/fout indeling. De overwinnaar van de oorlog bepaalt het verhaal dat wordt verteld.

Canon

Terwijl ik daar rondreisde, werd in het vaderland de discussie over de canon van de vaderlandse geschiedenis weer eens aangezwengeld en de noodzaak ‘de schaduwkanten van onze geschiedenis meer aan bod te laten komen’. 

De canon mag wat mij betreft regelmatig worden getoetst, maar dan vooral op complexiteit. Zeker mag daarbij het eurocentrische perspectief worden geconfronteerd met andere perspectieven, niet als bestraffing maar als verdieping. Onze 21ste-eeuwse moraal, waarin we zo ongelooflijk nauwkeurig weten wat goed en fout is, en wat de mensheid nu en vroeger had of zou moeten doen, geeft een te beperkt inzicht in de wonderbaarlijke schakeringen en verwarringen in de werkelijkheid van het verleden. 

Toets niet vanuit een vooropgezet moreel oordeel, maar vanuit nieuwsgierigheid naar ‘wie es eigentlich gewesen’, zoals de historicus Von Ranke zei. 

Nelleke Noordervliet (Rotterdam, 1945) schreef meerdere romans, novelle’s en theaterstukken. In 2018 won ze de Constantijn Huygens-prijs voor haar gehele oeuvre. In haar column in Trouw bespiegelt ze tweewekelijks op de actualiteit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden