null Beeld

ColumnHans Goslinga

We zien onder het brute geweld van een despoot weer even scherp wat vrijheid echt betekent

Hans Goslinga

Na de val van de Muur in 1989 leek de wereld veilig voor de democratie. Maar in plaats daarvan kwam binnen de landen van de democratische wereld een polarisatie op gang die deze staatsvorm aan de rand van de afgrond heeft gebracht. Zelfs is het einde van het ‘grote experiment’ denkbaar geworden.

Een geluk bij het grote ongeluk dat Rusland in Oekraïne aanricht, kan zijn dat in deze destructieve tendens een keerpunt is bereikt. We zien onder het brute geweld van een despoot weer even scherp wat vrijheid echt betekent. Dat kan een nieuw kompas opleveren bij het herordenen van het politieke denken en handelen.

De gebeurtenissen in Oekraïne laten alle generaties scherp zien wat de inzet is van de wereldwijde strijd tussen democratische en autocratische staten. Voor mijn generatie, geboren vlak na de bezetting en opgegroeid in de Koude Oorlog, waren er voldoende ijkpunten. De bloedig neergeslagen opstand in Hongarije in 1956, de bouw van de Muur in Berlijn in 1961, de gewelddadige beëindiging van de Praagse Lente in 1968, de poging van Tsjechoslowakije het socialisme een menselijk gezicht te geven.

De onderdrukking aan de andere kant van het IJzeren Gordijn bepaalde voor een deel onze identiteit en bestemming als inwoners van ‘het vrije Westen’. Hoe duidelijker het kompas laat zien wat er op het spel staat, hoe gemakkelijker het is positie te kiezen en decadente vormen en gedachten over wat vrijheid inhoudt, op te ruimen.

Afspiegeling van de verwarring

Na de ineenstorting van het communisme is er over het vrijheidsbegrip een grote verwarring ontstaan, die tinnegieters van allerlei slag de ruimte heeft gegeven voor machtsvorming. De opkomst van het populisme en de fragmentatie van het politieke krachtenveld kun je zien als een afspiegeling van de verwarring. De politiek heeft een diffuus aanzien gekregen, waarin het ontbreekt aan heldere denk- en krachtlijnen. De bijna ongemerkte overgang van Rutte III naar Rutte IV is tekenend voor de politieke verlegenheid en onbestemdheid.

De Britse schrijver E. M. Forster schreef eind jaren dertig, toen het er ook op aan kwam, dat de democratie zich onderscheidt van autocratische regimes, omdat zij uitgaat van het idee ‘dat het individu belangrijk is en de verscheidenheid van individuele burgers nodig om een beschaving te scheppen’. Niet alleen kunstenaars en wetenschappers gedijen daarin, schreef hij, maar ook mensen ‘die creatief zijn in hun huiselijk leven, hun kinderen fatsoenlijk willen opvoeden en de buren helpen’.

Dat staat haaks op de kijk van despoten als Poetin. In Rusland is alle oppositie opgerold en wordt elk openlijk protest tegen de invasie in Oekraïne de kop ingedrukt. Toen ik in oktober 1968, twee maanden na de Russische inval, als journalist-in-wording nieuwsgierig in Praag rondkeek, ging daar een grapje rond dat Forsters gelijk wrang onderstreepte: waarom lopen er altijd drie Russen op patrouille? De eerste kan schrijven, de tweede kan lezen en de derde moet die twee intellectuelen in de gaten houden.

Forster hield de democratie niet voor zijn droomland, maar dit zag hij wel: je kunt je leven alleen maar creatief en naar eigen overtuiging vormgeven als de samenleving je die vrijheid geeft. ‘De samenleving die je die vrijheid geeft, is de democratie.’ Veel eenvoudiger kun je niet afrekenen met de gedachte van de valse profeten dat je individuele vrijheid (‘Ik zeg wat ik denk, ik doe wat ik zeg’) kunt genieten onder een nationaal doorgevoerde geestelijke en culturele gelijkschakeling, laat staan onder de vuist van een Poetin.

Twee hoeraatjes

Voor de democratie had Forster twee hoeraatjes over, het ene voor de ruimte om kritiek op de regering te uiten, het tweede voor de verscheidenheid aan opvattingen. Dat is voor despoten al te veel, maar het stelt ook de democratie op de proef. Na de Russische onderdrukking van de Hongaarse opstand in 1956 gingen bij CPN-kantoren in een aantal steden de ruiten in, omdat de communistische partij zich achter de Russen had geschaard. Voor wie wil afrekenen met de vrienden van Poetin: veel effectiever en principieel democratisch sprak in 1959 de stembus: meer dan een halvering van de CPN in de Tweede Kamer (van 7 naar 3 zetels).

Van meer en zelfs cruciale betekenis voor de existentiële strijd van de democratische wereld tegen autocraten is de houding van Amerika. Het einde van de Koude Oorlog betekende daar het einde van de godsvrede tussen Republikeinen en Democraten, de bereidheid tot grote compromissen, en het begin van een heftige polarisatie. Ook daarin speelden, bij het wegvallen van het communisme als ideologische rivaal, vrijheidswanen een drijvende rol. De paradox: de opkomst van een sterke man in spe die zich graag spiegelt aan Poetin. Niet alleen voor Amerika, maar voor de gehele democratische wereld zal het zaak zijn deze man in 2024 uit het Witte Huis te houden.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden