ColumnJames Kennedy

We willen ons onderbuikgevoel bevestigd zien, desnoods met fake news en deep fakes

Als Amerikaan hoop ik dat 2021 het jaar wordt waarin corona noch de leugen zal regeren in de Verenigde Staten, zoals ze dat deden in het afgelopen jaar. Wat me het meest heeft geërgerd is de toename van de bereidheid om een valse getuigenis af te leggen. Niet alleen door fake news te verspreiden, maar ook door kwaad te spreken over een ander. Dan gaat het niet alleen over Donald Trump, die duizenden onwaarheden verspreidde en naaste medewerkers belasterde, maar ook over vele andere politici en gewone mensen die leugens verspreiden en medemensen onder valse voorwendselen afschrijven. Het lijkt de zonde van deze tijd te zijn, die veel mensen in haar greep heeft.

Ik moet bekennen dat ik niet helemaal weet waarom het overtreden van het negende van de Tien Geboden mij zo raakt, meer dan overtredingen van het verbod op moord, diefstal of overspel. Misschien heeft het te maken met mijn eigen ervaringen; het is onthutsend als mensen bewust lasterlijke zaken verzinnen en verspreiden. Misschien heeft het te maken met het feit dat ik academicus ben en getraind ben om beweringen op waarheid te toetsen. Misschien is het domweg ­naïviteit en had mijn calvinisme mij moeten behoeden voor een te positief mensbeeld.

Waarom zou het mij verbazen dat mensen belang hebben bij vals spreken over anderen? Mensen die lasterlijkheden verspreiden, denken niet dat zij liegen als ze ervan overtuigd zijn dat die ander door en door slecht is. Dat zie ik nu gebeuren in de VS. Veel Republikeinen zijn ervan overtuigd dat Democraten per definitie slecht zijn en eropuit waren om de verkiezingen te stelen. Ook als dit nu nog niet bewezen kan worden, zullen die bewijzen wel een keer boven tafel komen, denken ze. Als zij mensen die zij haten van vals spel beschuldigen, is dit dus geen valse getuigenis. Want in hun optiek zijn dergelijke ongefundeerde aantijgingen gerechtvaardigd omdat het gaat om een bewezen vijand.

Fake news en deep fakes

Anderen proberen dit onderling wantrouwen te bevorderen om er politiek voordeel uit te halen. Dit is vermoedelijk de motivatie geweest van mijn eigen volksvertegenwoordiger uit Michigan, Bill Huizenga, die een kansloze rechtszaak aanspande vanwege verkiezingsfraude. Hij weet dat zich geen systematische problemen hebben voorgedaan op een schaal die zo’n zaak rechtvaardigen, maar was blijkbaar zo bang voor zijn conservatieve achterban dat hij zich hiertoe geroepen voelde. Als gevolg van dergelijke kwaadsprekerij krijgen we op 6 januari waarschijnlijk nog veel gedoe in het Congres over de uitslag van de presidentiële verkiezingen, terwijl dat normaal ­gesproken slechts een formaliteit is.

Ik hoop dat 2021 weer rust zal brengen, maar ik vrees dat het nog erger kan worden, omdat de technologie van deep fakes waarmee een ander in een kwaad daglicht gesteld kan worden nog in de kinderschoenen staat. Het publiek wil bewijzen zien die hun onderbuikgevoel bevestigen, ook al zijn die bewijzen gebaseerd op fake news of deep fakes.

Liever een wereld waarin we de leugen nauwelijks van de waarheid kunnen onderscheiden, die aansluit bij de bubbel van onze eigen algoritmes, dan een wereld met ongemakkelijke waarheden die onze overtuigingen aan het wankelen brengen.

We leven in vreemde tijden. Aan de ene kant kunnen we de waarheid beter weten dan ooit tevoren. Nieuwe media kunnen veel vastleggen en op de voet volgen. Wat zou Black Lives Matter zijn geweest zonder smartphones? Hoe zou de waarheid over Navalny ooit aan het licht zijn gekomen zonder nieuwe technieken? Maar tegelijkertijd is het vermogen toegenomen om de waarheid te verdoezelen en ontkennen, alsmede het vermogen om nieuwe ‘feiten’ te verzinnen en te gebruiken tegen je opponent.

De verleiding om een valse getuigenis te spreken over je naaste is en blijft een menselijke verleiding. Het is goed als het negende gebod een richtsnoer blijft, ook in 2021.

James Kennedy is een Amerikaanse historicus en decaan van het University College Utrecht. In Trouw geeft hij  om de week zijn visie op de Nederlandse samenleving.  Lees hier meer columns van James Kennedy.  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden