Nederlandse ministers in Batavia. Van links naar rechts mr. J.A. Jonkman, Dr. H.J. van Mook, Ir. W. Schermerhorn, M.J.M. van Poll en Dr. L.J.M. Beel. Beeld ANP

Opinie Excessen

We moeten leren van onze fouten in Nederlands-Indië en die een plek geven in de canon

Een volk leert het meest van zijn schaduwkanten, aldus bestuurskundige en publicist Eduard Steinmetz. Nederland kan daarom niet om 400 jaar geschiedenis met Indonesië heen. 

In de canon van de Nederlandse geschiedenis ontbreken de schaduwkanten van Nederlands-Indië. Het Nederlands-Indisch schaduwverleden zat 70 jaar in de doofpot. Nog steeds beperkt onderzoek zich vooral tot excessen tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog 1945-1949, waarbij overigens 106.000 doden vielen. 

Drees sr, toenmalig minister-president, noemde deze periode ‘Vier jaar nachtmerrie’. Drees wordt in de canon wel genoemd, maar niet Van Starkenborg, de laatste gouverneur-generaal van Nederlands-Indië, of zijn opvolger Huib van Mook als sleutelfiguren in deze geschiedenis. Zij waren met Soekarno en Mohammed Hatta, de eerste vice-president van de Republiek Indonesië, voor Indië/Indonesië wat Drees voor Nederland was.

Eigen venster

Deze schaduwkanten dienen onder een apart venster opgenomen te worden. Immers, Nederland en Indonesië delen 400 jaar geschiedenis. Het vermelden van schaduwkanten heeft zin omdat de canon een beeld geeft van een nationale, evolutionaire ontwikkeling. Een mens, maar ook een volk leert het meest van zijn schaduwkanten en het overwinnen daarvan. We leren onderweg via trial and error. Zo leerden we: Nooit meer wereldoorlog. Nooit meer koloniën. Conflicten dienen bij voorkeur uitgevochten in de rechtszaal. Mensenrechtenverdragen, de VN, de Europese Unie, zelfs de Navo als afschrikmodel zijn op dit leerproces gebaseerd. 

We verwachten terecht van de Duitsers dat zij leren van hun nazi-verleden, dat zij hun duistere kanten bezweren en overwinnen als voorwaarde om toegelaten te worden tot de beschaafde gemeenschap van naties. Tot op heden doen ze dat voorbeeldig. Geldt hetzelfde niet voor Nederland?

Voor ons geweten is van belang dat wij het onderscheid tussen goed en kwaad in onszelf herkennen, al was het maar met terugwerkende kracht. Dat is voorwaarde voor een helingsproces van trauma’s over generaties heen: zoals de eerste, tweede en derde generatie-problematiek van zo’n 300.000 Indiëgangers en hun nazaten. Daartoe behoren behalve Europeanen ook ‘Indo’s’(mensen van gemengd Nederlandse en Indonesische afkomst), Molukkers en Chinees-Indische repatrianten. In totaal gaat het inmiddels om ruim een miljoen Nederlanders. 

Uit eigen waarneming weet ik dat ernstige psychische trauma’s, een kampsyndroom en zelfs psychoses kunnen voortkomen uit verzwijging of ontkenning van gebeurtenissen. Zelfs oud-premier Drees leed aan posttraumatische stress. Ik begreep pas waarom, toen hij mij – emotioneel aangedaan – in een interview over de Indonesische kwestie vertelde over de politieke slangenkuil, chantage, pogingen tot militaire coups, grote tweespalt in het koningshuis (Juliana en Drees waren voor dekolonisatie, terwijl Bernhard en Gerbrandy tegen waren) en over de geweldsexcessen tijdens de periode 1945-1949, de politionele acties.

Ook is het van belang om de politieke en bestuurlijke gang van zaken als historisch leerproces te begrijpen. Zo ontaardde de aanvankelijk ethische politiek, met beloften in 1918 tot Indonesisch zelfbestuur, in gewelddadig neerslaan van economisch gemotiveerde Atjehopstanden. Zo was er repressie en waren er processen tegen Soekarno, Hatta en andere leiders en was er een politiestaat, met willekeur binnen een feitelijk apartheidsregime.

Verantwoordelijkheid

Het is ook na al die tijd van belang alsnog verantwoordelijkheid te nemen. Niettegenstaande zijn zwakke defensiepositie verklaart een strategisch blunderend Nederlands oorlogskabinet op 8 december 1941 Japan de oorlog en gaat over tot torpederen van Japanse koopvaardijschepen. Dit leidt tot Japans inval in Indië en in maart 1942 tot capitulatie. Daarna verblijven 150.000 Nederlanders, burgers en krijgsgevangenen in concentratiekampen. Er vallen drie miljoen doden onder Indonesiërs, door wanbeheer, uitbuiting, dwangarbeid, armoede en honger. Hierdoor groeit het nationalisme onder 65 miljoen Indonesiërs. Moeten die drie miljoen doden niet ook herdacht en erkend worden? En behoren ook wij niet te leren van onze fouten?

Wie de geschiedenis goed bekijkt ziet dat politionele excessen(1947-1949) niet op zichzelf staan maar voortvloeiden uit ontkenning, destijds al, van onze schaduwkant en positionering aan de verkeerde kant van de geschiedenis. (H)erkenning middels de canon is voorkomen van herhaling. 

Lees ook:

Het was de wens van verzetsman Rudi Jansz: eerst Nederland vrij, daarna Indonesië

Het oorlogsverleden van zijn Indische vader Rudi loopt als een rode draad door het leven van zoon en muzikant Ernst Jansz (Doe Maar). Hij was een van vele verzetsmensen in Nederland die sterke banden had met Nederlands-Indië. 

Schaamte houdt de verhalen over de oorlog in Indië verborgen

Schaamte houdt koffers met materiaal over de oorlog in Indië dicht. Historicus Art de Vos, tevens auteur van ‘Gordel van geweld, ­overleven in Indië – een familiekroniek’, ziet ze graag geopend.  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden