null Beeld

ColumnEsther van Fenema

We dreigen ons zelfbeeld onherstelbaar op te blazen

Esther van Fenema

Onze samenleving lijkt toenemend narcistisch te verkleuren. We zijn gefixeerd op externe beloning om de leegte te compenseren, zijn als de dood voor kwetsuren, hebben overal recht op en zoeken continu bevestiging van ons broze zelfbeeld. Nog nooit waren we mentaal zo weinig weerbaar en het is geen toeval dat psychisch lijden momenteel een van de grootste boosdoeners is als het gaat om disfunctioneren.

Natuurlijk komt een snuifje narcisme goed van pas als je een bijzondere prestatie wil neerzetten. Zeker in ons doe-maar-gewoon-land kan het bevrijdend zijn om boven dat vermaledijde maaiveld uit te denken. Een overdosis narcisme of superbia wordt echter beschouwd als de ernstigste én de oorsprong van de zeven hoofdzonden.

‘Hoogmoed komt voor de val’ was ook deze zomer weer actueel door de afgang van het Nederlands elftal. We waren overtuigd van Wembley, maar in de achtste finale tegen Tsjechië bleek deze hoop ijdel.

Hoogmoed was nooit zonder gevolgen

De val uit de hemel van aartsengel Lucifer omdat hij zich boven God wilde plaatsen, of Icarus die te hoog vloog, waardoor de zon de was waarmee hij zijn vleugels had gemaakt liet smelten: ijdelheid of hoogmoed was nooit zonder gevolgen in onze cultuurgeschiedenis.

Narcisme wordt vaak gebruikt als een scheldwoord, of om politieke tegenstanders te framen. Patiënten die lijden aan een ziekelijke vorm van narcisme, een narcistische persoonlijkheidsstoornis, hebben zo’n zwak zelfbeeld dat ze het buitensporig moeten opblazen om niet ten onder te gaan aan overweldigende gevoelens van waardeloosheid.

Vandaar dat krenking en afwijzing zo’n grote impact kunnen hebben en deze patiënten dan ook een verhoogd risico lopen op depressie en angststoornissen.

Maar er speelt iets opmerkelijks in onze tijd. In tegenstelling tot de gewone burger lijken bestuurders of machthebbers steeds beter in staat om ‘de val’ die voortvloeit uit het ­begaan van deze hoofdzonde weg te managen. Sterker nog, hoogmoed en ijdelheid zijn tegenwoordig eigenschappen die we verheerlijken op een manier waarvan de oude Grieken het schaamrood op de kaken zouden krijgen.

Staart tussen de benen

Politieke blunders zoals de toeslagenaffaire of het zwalkende coronabeleid, met een hoog quod licet Iovi, non licet bovi-gehalte, leiden niet meer tot pek en veren of staart tussen de benen. Integendeel, de gemiddelde talkshowredacteur scoort als hij de betreffende faalhaas die avond ‘aan tafel’ weet te krijgen. ­Bestuurders in de publieke sector die zo verblind zijn door ijdelheid dat ze hun eigen disfunctioneren niet meer onderkennen. Ze blijven zitten waar ze zitten, soms zelfs, hoe cynisch, met een bonus voor hun zwakte.

Nietzsche heeft God ooit doodverklaard in de hoop dat logica en wetenschappelijk redeneren ons zou bevrijden van Het Hogere. Maar zonder ‘God’ bestaat de val niet meer en lopen we het risico op grenzeloosheid. Het ­gevaar is dat we ons zelfbeeld onherstelbaar opblazen en collectief in een vrije val geraken.

Psychiater en auteur Esther van Fenema valt deze zomer in als ­columnist.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden