OmbudsmanEdwin Kreulen

Wat gij niet wilt dat u geschiedt, kop dat ook over een ander niet

Een rapport bevestigt wat Trouw mede aan het licht bracht: de Belastingdienst onthield ouders ten onrechte kinderopvangtoeslag. ‘Keihard’ en ‘vernietigend’ meldt de voorpagina. Verdedigbaar, maar het moet zakelijker.

De kwestie

Trouw bericht al langere tijd samen met ‘RTL Nieuws’ over de afdeling Toeslagen van de Belastingdienst die in 2014 de kinderopvangtoeslag van ruim driehonderd ouders stopzette. Ze maakten allen gebruik van een bemiddelingsbureau dat werd bestempeld als mogelijk frauduleus. De ouders moesten flinke bedragen terugbetalen, maar later bleek dat ze vrijwel allen recht hadden op de toeslag. Krant en omroep ontdekken dat de Belastingdienst bewust het risico nam dat met een harde aanpak ook onschuldige ouders getroffen zouden worden, en dat medewerkers ‘aanwijzingen’ voor fraude uit eerdere jaren presenteren als actueel. Ook paste de fiscus deze werkwijze waarschijnlijk toe bij meer ouders en hield men tegen de regels in de tweede nationaliteit van ouders bij, mogelijk om zich te richten op allochtone ouders.

Op 14 november concludeert een onderzoekscommissie onder leiding van oud-minister Piet Hein Donner in een tussenrapport dat de Belastingdienst met een ‘institutionele vooringenomenheid’ de ouders ten onrechte in de beklaagdenbank zette en dat ze recht hebben op compensatie. Donner tekent daarbij aan dat de fiscus werd aangemoedigd door de politiek om hard te controleren, na de eerdere zogeheten Bulgaren-fraude met toeslagen. De dag daarop opent de krant met de kop ‘Rapport-Donner vernietigend voor Belastingdienst’ om in de samenvattende alinea boven het stuk te spreken van ‘keiharde kritiek’ . Op de site werd gesproken over ‘snoeiharde kritiek'.

Toen Trouw zelf op 19 december 2014 onderwerp was van een kritisch rapport – over afwezigheid van bronnen van een van de redacteuren, kopte de krant: ‘Trouw trekt een deel van deze artikelen in.’

De standpunten

Een lezer, tevens medewerker van de Belastingdienst, vindt een term als ‘vernietigend’ een waarde-oordeel dat niet in een nieuwsbericht thuishoort. Laat de lezer een eigen oordeel vormen, zegt deze inzender. Hij vindt dat de herhaalde publicaties de hele dienst bekritiseren, terwijl de afdeling Toeslagen een klein onderdeel is. De klager verwijt de auteur van de stukken in soms felle persoonlijke termen dat hij de werkwijze van de fiscus weinig genuanceerd beschrijft.

Volgens de economieredacteur die vrijwel alle stukken over deze zaak schreef, is het juist de Belastingdienst die in deze zaak weinig nuance aanbrengt en zaken snel als fraude bestempelt. Het rapport-Donner bevestigde heel duidelijk de conclusies die eerder deels ook al door de Ombudsman en Raad van State waren uitgesproken. “De ouders konden geen kant op.” Een kop als ‘vernietigend’ dekt volgens de redacteur dan ook volledig de lading. En ook al tekent Donner aan dat de politiek aandrong op strenge controle, ‘geen enkel Kamerlid vroeg de Belastingdienst om dat onrechtmatig te doen’, zegt de redacteur.

De chef van de avondploeg die de term ‘vernietigend’ toevoegde, zegt dat deze kop het artikel en rapport adequaat samenvatte. Omdat in de eerste zin al werd gesproken van ‘keiharde kritiek’ wilde hij in de kop een andere term zetten.

Oordeel

In deze affaire oefent de krant met verve een kerntaak van de journalistiek uit: controle op de macht en daarmee ook op machtsmisbruik ten opzichte van burgers. De krant kaart dat herhaaldelijk aan, deels op gezag van anderen zoals de Nationale Ombudsman, en de commissie-Donner volgt met het oordeel ‘institutionele vooringenomenheid’. Dat oordeel geldt behalve de afdeling Toeslagen ook de top van de fiscus.

Het is die ambtenaren aan te rekenen dat de dienst als geheel slecht over het voetlicht komt, iets wat ook uitstraalt op collega’s die met deze praktijk niets van doen hebben. Het enige dat de krant daar nog wel aan had kunnen doen is, in navolging van Donner, meer plek in te ruimen voor de rol van de politiek die op een harde koers aandrong.

De kwalificaties ‘keiharde kritiek’ en ‘vernietigend’ zijn afzonderlijk verdedigbaar, het rapport-Donner is inderdaad hard. Deze herhaling op een zo prominente plek is te veel van het goede, op dat punt heeft de lezer gelijk. Inflatie van koppen ligt op de loer. ‘Harde’ kritiek zou al genoeg zijn, een andere mogelijkheid was om na de kop ‘vernietigend’ een meer inhoudelijke eerste zin te brengen. Kijk ook naar de flink zakelijkere kop waarmee de krant het eigen falen destijds presenteerde. Wat gij niet wilt dat u geschiedt, kop dat ook over een ander niet.

Meeste lezers positief over ‘vernietigend’

Wat vinden andere Trouw-lezers van de kop ‘Rapport-Donner vernietigend over Belastingdienst’? Op het columnistenfestival afgelopen zaterdag konden lezers aangeven of ze het eens zouden zijn geweest met de kop ‘Keiharde kritiek op Belastingdienst’. De overgrote meerderheid zag dat graag op de voorpagina staan. Nadat hen de kop met ‘vernietigend’ was voorgehouden, zakte weliswaar nog steeds de instemming, maar leek toch een meerderheid van de kleine driehonderd aanwezigen de kop te ondersteunen. Een kop moet prikkelen, mag best kort door de bocht zijn, motiveerden lezers achteraf hun keuze.

De term vernietigend komt overigens in de eerdere stukken herhaaldelijk voor. In een voorbeschouwing op het Kamerdebat over deze kwestie spreekt de voorkant van de bijlage De Verdieping over ‘wangedrag’ van de Belastingdienst. Als de economieredacteur terugkijkt in het archief en ziet dat hij zelf de term ‘vernietigend’ herhaaldelijk gebruikt, concludeert hij dat ‘gebruik van een ander synoniem geen kwaad zou kunnen.’ De term ‘wangedrag’ dekt volgens hem ook de lading. Dat klopt, maar enigszins matigen met normatieve termen kan geen kwaad.

Heeft u zelf een vraag of kwestie? Mail naar ombudsman@trouw.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden