OpinieBeleid en corona

Wat een weelde: we blijken heel goed zonder beleid te kunnen

Eén virus kunnen we makkelijk uitschakelen, leert de crisis: het beleidsvirus dat al decennia het rijk teistert. Dat stelt Erwin van de Pol, organisatie-adviseur bij Rijnconsult en docent aan het interuniversitair instituut Sioo.

Los van alle ellende door het coronavirus is de beleidsloosheid van de maatregelen een ware verademing. Moeiteloos volgen nationale en lokale bestuurders de orde van de dag en handelen ze naar bevind van zaken op basis van wat experts in het hier en nu adviseren. Aan de hand van dagkoersen bepalen ze wat ze op de korte en een beetje op de middellange termijn gaan doen.

De overheid is opeens flexibeler dan ooit. In de zorg, maar ook in het sociaal domein en op andere taakvelden. Er komt geen nota aan te pas. Beleid en uitvoering vinden vrijwel synchroon plaats. Beleid maken lijkt overbodig, zoals het in de ambtenarij van veel landen overigens altijd gaat.

In ons land is beleid binnen de overheid een onomstreden en prestigieus begrip, iets waarover je geen vragen stelt. De term staat voor doorleefde wijsheid en bestuurlijke verantwoordelijkheid. Maar als we een slagje dieper in de werkelijkheid van alledag kijken, zien we een hardnekkig virus dat al decennialang overheidsorganisaties verlamt. Vooral het Rijk is slachtoffer van ambities die alleen op papier bestaan.

De beleidsziekte

In 2003 luidde de Algemene Rekenkamer in het rapport ‘Tussen beleid en uitvoering’ de noodklok over de koppeling tussen de ambities van de rijksoverheid en de resultaten. Er waren twaalf maatschappelijke sectoren verkend. De rekenkamer verklaarde dat zij geen enkel voorbeeld had kunnen vinden waar de rijksoverheid de uitvoering in de hand had. U leest het goed.

De rekenkamer adviseerde een cultuuromslag door een tijdje niets te doen aan beleid. Geen kabinet heeft sindsdien het lef gehad die keus te maken. De gewenste cultuuromslag is na zeventien jaar nog steeds niet gemaakt.

De oude politicologische definitie dat beleid een ratio is voor acties, is verdwenen. Sinds de jaren zeventig is niet meer in beeld dat alle beleidsvorming tijdelijk is. Het gevolg is dat beleid geen kader meer vormt voor uitvoering, maar een doel op zich is. Iemand die eenmaal van iets beleidsmedewerker is, wil van zich laten horen.

Na dertig jaar zwerven in tal van overheidsorganisaties weet ik: het doet er vaak niet toe. De beleidsziekte, het maken van beleid omwille van het beleid, heeft epidemische vormen aangenomen. Met name op ’s Rijks burelen heerst het idee dat de maatschappij maakbaar is met papier, door nota’s.

Daarbij komt dat de beleidsvorming bij het Rijk aantoonbaar niets oplevert en de maatschappij ontwricht – zie het onderwijs dat jarenlang is geterroriseerd met onuitvoerbare nota’s. Bovendien is het een systeem van talentvernietiging. Jongeren zijn in tegenstelling tot hun oudere collega’s meer in een beeldcultuur dan in een schriftcultuur opgegroeid, zeker als zij niet-westerse wortels hebben. Zij twijfelen meer aan het nut van papieren exercities en zijn dan ook vaak na een paar jaar nota’s schuiven weer vertrokken. Een meer beleidsvrije overheid zou ook kunnen bijdragen aan een ambtenarij die een betere afspiegeling vormt van de maatschappij die zij bedient.

Dapper volhouden

De conclusies van de rekenkamer waren niet nieuw. Een hele serie geleerden en commissies bevestigde dat het beleid-zonder-eind deels een zielloos waterhoofd heeft gemaakt van ons rijksbestuur. Maar er kwam geen Deltaplan Beleidsbestrijding, de noodtoestand werd niet uitgeroepen.

Nu is er hoop. Een overheid die flexibel is, heeft niets aan de kleren van de keizer in de vorm van ‘beleid’. Wellicht is met de lessen van de coronacrisis het moment gekomen om het rekenkameradvies uit 2003 serieus te nemen. Door ook na de crisis het experiment voort te zetten, niets te doen aan beleid en dat dapper vol te houden. Moedig voorwaarts, er is werk genoeg te doen.

 Lees ook:

Experimenteren met de coronaregels kunnen we best aan, zeggen deze psychologen

De versoepeling van de coronamaatregelen roept bij veel mensen vragen op. Twee hoogleraren psychologie over de onzekerheid. ‘Experimenteren met regels is vervelend, maar nodig.’

Het departement is chronisch ziek

Politici en topambtenaren slagen er al meer dan vijftien jaar niet in het ministerie van onderwijs, cultuur en wetenschappen op koers te krijgen. Verkokering, bureaucratie en naijver verlammen het apparaat in Zoetermeer. Topambtenaren en lager personeel vluchten weg of worden gedwongen op te stappen. Voor externe adviseurs zijn het gouden tijden.

Overheid moet ruimte geven aan creativiteit

De kloof die er is tussen beleid en uitvoering zet de geloofwaardigheid van de overheid op het spel. Met een strikte regelgeving probeert men problemen de baas te worden. Het is veel beter op de creativiteit van functionarissen te vertrouwen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden