null

OpinieFabeltjes

Wat bezielt de complotdenker?

Beeld

We moeten beter ons best doen om complotdenkers te begrijpen, vindt Sem van Boxtel, honoursstudent liberal arts and science aan de Universiteit Utrecht. Onder het geloof in complotten gaan zorgen en onvrede schuil.

Arjen Lubach noemde het de ‘fabeltjesfuik’: de algoritmen die ervoor zorgen dat talloze, op het internet ronddwalende samenzweringstheorieën op het scherm van onwetende kijkers belanden. Naast kritiek op de aanpak van het virus, circuleren online allerlei theorieën over de schimmige elites die de pandemie achter de schermen zouden orkestreren. Deze ideeën hoor je ook tijdens demonstraties op het Museumplein.

Het woord fabeltjesfuik suggereert dat de onvrede van de demonstranten volledig te verklaren valt door hun beïnvloedbaarheid door misleidende internetfilmpjes. De fuik staat symbool voor een manier waarop er vaker naar complotdenkers wordt gekeken: neerbuigend en hopeloos ontoereikend.

Een bij voorbaat afkeurende houding leidt vaak tot onbegrip. Wanneer mensen worden weggezet als in de val gelokte beesten, niet in staat om waanbeelden van de realiteit te onderscheiden, negeren we de mogelijkheid dat het geloof in een samenzwering een bewuste en al dan niet begrijpelijke keuze kan zijn. Zo blijven de onderliggende redenen achter deze keuze altijd onbekend. Dat ook de demonstranten hun tegenstanders als makke schapen beschouwen, helpt de dialoog niet verder. Als we blijven spreken in termen van beïnvloedbaarheid of volgzaamheid, ondernemen we geen serieuze poging om te verklaren waarom de aanhangers en tegenstanders van samenzweringstheorieën er zulke radicaal andere beelden op na houden.

De parallelle wereldbeelden lijken elkaar nooit te raken. Een gezamenlijke reactie op de pandemie wordt zo ontzettend moeilijk. Om uit deze impasse te komen moeten we complotdenkers leren begrijpen. Dat betekent dat we ons serieus (maar niet minder kritisch) met de inhoud van de vermeende samenzwering moeten bezighouden.

Weerkaatsing

Van welk wereldbeeld getuigt het geloof in samenzweringen en waarom is dit wereldbeeld zo fundamenteel dat het massale demonstraties uitlokt? De fuik-metafoor is ontoereikend om deze vraag te beantwoorden. Het is mogelijk om samenzweringstheorieën als klankbord te beschouwen: complotfilmpjes als weerkaatsing van ongehoorde stemmen, onvrede en zorgen, die geen weerklank vinden in de heersende denkbeelden over de pandemie.

Als ik de populariteit van complotdenken moest verklaren, zou ik constateren dat het een reactie is op de onzekerheid die de pandemie voortbrengt en op de vrijheidsbeperkingen die volgens velen zijn losgezongen van de reële dreiging van het virus. Op basis van de discrepantie tussen beperking en gepercipieerde dreiging concluderen complotdenkers dat maatregelen dan wel een andere functie moeten hebben (lees: het dienen van de belangen van de mondiale elite). Signalen over opzettelijke bangmakerij dragen bij aan dit beeld. Zo wordt de pandemie één groot toneelstuk dat een geheimzinnige agenda moet verhullen.

Bovenal verraadt dit perspectief de angst – onterecht of niet – overgeleverd te zijn aan de onzichtbare invloed van de machtigen der aarde. Ten tijde van de pandemie is deze vermeende invloed extra beklemmend, omdat die zich uitstrekt over het gevaccineerde lichaam en over de crisisgevoelige economie. Het wantrouwen jegens machthebbers is daarom sterker dan ooit. Het idee dat de obscure elites achter het World Economic Forum tijdens de pandemie aan onzichtbare touwtjes trekken, is waarschijnlijk een symptoom van onbehagen, het gevoel om autonomie te verliezen. Deze geluiden galmen langer na dan de dreiging van het virus zelf.

Essentiële inzichten ontbreken

Aangezien deze zorgen niet aansluiten bij de belevingswereld van de gemiddelde Nederlander, is het erg makkelijk om de demonstranten neer te zetten als gezwommen in een fuik van bedrog en desinformatie. Essentiële inzichten over de beweegredenen van complotdenkers ontbreken. Het is tijd voor nieuwe metaforen; tijd om oprecht naar de ander te luisteren.

Lees ook:

Het wantrouwen tegen de macht wordt een politiek verdienmodel

Een op het eerste oog bizarre coalitie van uiteenlopende figuren keert zich tegen de coronamaatregelen. Twee wetenschappers ontwaren een denken waarin wantrouwen aangewakkerd wordt door een start-upmentaliteit.

Nieuwe bladen voorzien in de behoefte van andersdenkenden. ‘En dat zijn niet per se complotgekkies’

Steeds meer alternatieve media trekken alles in twijfel, van corona tot klimaatverandering. Maar spreken van complotbladen zou weleens een vergissing kunnen zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden