Ombudsman Edwin Kreulen

Was het overlijdensbericht van Ella Vogelaar te negatief?

Het overlijden van een oud-minister wordt bekend kort voor de deadline. Een zakelijk en ‘fair’ bedoeld bericht wordt gezien als opsomming van mislukkingen. De toon blijkt er meer toe te doen dan de redactie denkt.

Op woensdag 9 oktober besteedt Trouw aandacht aan het overlijden van oud-minister Ella Vogelaar na een periode van depressiviteit. Haar foto staat voorop de krant. Binnenin wordt haar leven beschreven in ruim een kwart pagina. De helft van de tekst gaat over haar opdracht om de zogeheten krachtwijken van een achterstand te redden. Er staat dat Vogelaar (PvdA) ‘een sterke persoonlijke betrokkenheid’ toonde, gevolgd door dat ze ‘zelfs’ in eigen partij ‘geen steun wist te behouden voor haar beleid’. Ze vertrok na een conflict met partijleider Wouter Bos. Ook wordt gememoreerd dat ze in een interview met deze krant stelde dat ook de islam ooit een fundament van de Nederlandse samenleving zou worden, waarop Geert Wilders zei: “Dat mens is gek.” Met haar confrontatie met de ‘doorvragende’ tv-interviewer Rutger Castricum en sores rond een duur passagiersschip besluit het stuk.

De volgende dag besteedt Trouw ruim aandacht aan de vraag hoe het gaat met de ‘Vogelaarwijken’, inclusief een bezoek aan een van deze buurten. Op zaterdag memoreert de hoofdredacteur het overlijden van de oud-minister.

De standpunten

Verschillende lezers vinden het artikel te negatief. Feiten zijn feiten, maar nu lijkt het of Vogelaar enkel fouten maakte. Voor een overlijdensbericht vinden ze dat onevenwichtig, er ontbreekt ‘compassie’. Een lezer wijst op PvdA-leider Lodewijk Asscher, die het ‘groot hart voor anderen’ van Vogelaar prees.

Het overlijden van Vogelaar komt voor de redactie onverwacht op dinsdagavond kwart voor tien. Een politiek redacteur die haar als minister meemaakte, moet binnen drie kwartier het bericht maken. Hij zegt achteraf dat hij opschreef hoe Vogelaar werd gemangeld door haar partij, die sier maakte met de wijkenaanpak maar zich niet hard maakte voor budget. Over het televisie-interview schreef hij uitdrukkelijk dat de ‘beeldvorming’ Vogelaar dwarszat, dat is geen oordeel over haar kwaliteiten. Hij memoreerde het interview over de islam mede omdat het getuigde van vooruitziendheid en politieke moed. Van reacties van zittende politici verwachtte hij weinig verrassends. Als hij meer tijd en ruimte had gekregen, had hij Vogelaar ‘breder kunnen neerzetten’ en de rol van haar partij meer benadrukt. De eindredacteur, die ervaring heeft op de politieke redactie, vond deze nuances duidelijk overkomen.

In de redactievergadering de volgende ochtend wordt het stuk door sommigen overwegend negatief genoemd. De dienstdoende chef van de internetsite vraagt daarom de auteur het stuk uit te breiden. De nieuwe versie geeft informatie over de rol van Vogelaars partij. Het ‘doorvragen’ van de interviewer in het geruchtmakende gesprek is veranderd in ‘zeuren’.

Trouw heeft geen algemene afspraken voor overlijdensberichten, in het genre-overzicht in het Stijlboek worden deze niet genoemd.

Oordeel

In behoorlijk korte tijd maakte de redactie een compleet bericht over het ministerschap van Ella Vogelaar. Het is onontkoombaar te melden wat er fout ging. De auteur geeft aan dat het deels om ‘beeldvorming’ ging, probeert duidelijk te maken dat Vogelaar met het interview over de islam haar nek uitstak en hint op de ondermijnende rol van haar partij. Dat laatste komt niet helemaal uit de verf, zeker voor politiek minder ingewijden. De formulering dat Vogelaar ‘zelfs’ de steun van die partij ‘niet wist te behouden’ kan worden geïnterpreteerd als haar falen. Omdat deze formulering direct volgt op de vaststelling dat Vogelaar een sterk betrokken politicus was, valt die positieve typering onbedoeld weg. En alleen wie het geruchtmakende interview nog scherp op het netvlies heeft, begrijpt dat ‘doorvragen’ een understatement is voor lastigvallen.

Het zijn nuances in woordgebruik waardoor dit stuk negatiever kan worden geïnterpreteerd dan bedoeld. Overlijdensberichten nopen tot extra aandacht voor gevoeligheden. Omdat ze vaker snel gemaakt moeten worden, is meer aandacht op de redactie voor dit genre en in het Stijlboek gewenst.

Met de latere aandacht voor ‘haar’ krachtwijken en in de bijdrage van de hoofdredacteur memoreerde de krant alsnog het werk van Vogelaar. Terecht is het eerste bericht op de site aangevuld. Zo heeft Trouw afscheid genomen van Ella Vogelaar als minister, maar niet als mens. 

De krantenversie van het overlijdensbericht van Ella Vogelaar kreeg een nieuwe kop. Wat was de eerste kop boven het krantenartikel?

Toen de krant naar de drukker ging, had de eindredacteur boven het overlijdensbericht van Vogelaar de kop gezet: ‘Gestruikeld over haar krachtwijken’. In overleg met zijn collega’s concludeerde hij dat dit toch te veel de nadruk legde op de politieke verwikkelingen. Het zou een geschikte kop zijn bij het aftreden van Vogelaar destijds, maar niet bij haar overlijden. Daarom werd de kop vervangen door ‘Voor altijd herinnerd om de krachtwijken’. Omdat dit vrij snel gebeurde, heeft vermoedelijk de grote meerderheid van de lezers deze versie ontvangen. Men zou vermoeden dat de lezers die klaagden, de krant met de eerste, eerder negatieve kop ontvingen, maar dat is niet het geval.

Hoe doet de krant dat in ‘Naschrift’?

De medewerker/redacteur die bij Trouw de pagina ‘Naschrift’ met verhalen van overledenen coördineert, las op verzoek het overlijdensbericht van Ella Vogelaar nog een keer na. Formuleringen luisteren nauw in dit soort berichten, is haar ervaring, en een zinsnede zoals dat ‘Vogelaar geacht werd het beleid uit te voeren’ zou inderdaad negatief uitgelegd kunnen worden, omdat men eruit zou kunnen concluderen dat ze krachteloos was. Behalve haar ‘betrokkenheid’ wordt Vogelaar als persoon niet echt getypeerd in het bericht. In Naschrift is dit juist het doel. Grote verschil is uiteraard wel dat voor deze verhalen over overledenen ruim tijd kan worden uitgetrokken. Bij het maken van een Naschrift is wel eens sprake van een omgekeerd probleem: nabestaanden laten nogal eens moeilijk iets los over de schaduwkanten van de overledene. Verhalen waarin de hoofdpersoon bijna tot heilige wordt verklaard, zijn doorgaans niet de meest herkenbare levensverhalen waarop de lezer zit te wachten.

Doodsoorzaak

In het bericht wordt gemeld dat Vogelaar lang leed aan depressies en door zelfdoding om het leven kwam. De krant gaat hier terughoudend mee om maar in dit geval werd het op verzoek van haar partner bekend gemaakt. Het is dan ook logisch dat de krant dit meldt, anders zou het zeker vragen oproepen. In de evaluatie daags daarop gaf de hoofdredactie aan dat bij artikelen over zelfdoding het beter is om te vermelden dat mensen die het lezen en bij wie dit mogelijk ook speelt, hulp kunnen zoeken via bijvoorbeeld de stichting 113.online. Dat gebeurde op de site wel, en ook onderaan dit artikel.

Praten over suïcidale gedachten kan telefonisch met Stichting 113 Zelfmoordpreventie via 0900-0113 (24 uur per dag bereikbaar) of 113.nl.

Lees ook:

Bos’ manier van leiding nemen? Vogelaar wegsturen

Trouw beschreef in 2008 hoe PvdA-partijleider Wouter Bos weliswaar bank op bank redde, maar in het integratiedebat zijn belofte om leiding te gaan geven, niet waarmaakte. Ella Vogelaar werd daarvan het slachtoffer.

Hoofdredacteur Cees van der Laan over Ella Vogelaar

Als parlementair verslaggever was Cees van der Laan destijds degene die het interview over Vogelaar en de islam maakte. In zijn brief op zaterdag 12 oktober memoreert hij zijn ervaringen met haar als minister, en daarna.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden