Beeld Werry Crone

Column Hans Goslinga

Waarom wij als de Chinezen van Europa worden beschouwd

De vorige liberale premier, Cort van der Linden, wist honderd jaar geleden al precies waarom wij als de Chinezen van Europa worden beschouwd. ‘Nederlanders negeren alles waarvan de praktische toepassing niet onmiddellijk duidelijk is’. In de afgelopen decennia is verlaging van de voorkeursdrempel dus niet toevallig de enige noemenswaardige verandering in ons kiesstelsel.

Pogingen om meer of minder complexe stelsels van elders in te voeren om de band tussen kiezers en volksvertegenwoordigers te verstevigen, liepen op niets uit. Niemand moet gek opkijken als dat weer de uitkomst is van de modernisering van het kiesstelsel die het kabinet, in een reactie op de commissie-Remkes, voorstelt. Niet dat een nieuwe verlaging of zelfs slechting van de voorkeursdrempel weinig om het lijf heeft. Het zou een verdere verschuiving van partij- naar kiezersmacht betekenen, die consequenties kan hebben voor de politieke cultuur, gunstige en ongunstige.

Nu heeft een kandidaat-Kamerlid ongeveer 15.000 stemmen nodig, een kwart van de kiesdeler, om direct gekozen te worden. Als de drempel geheel zou verdwijnen, rekruteren de partijen alleen nog de kandidaten en stellen de kiezers de volgorde van de lijst vast. Zo ver gaat het kabinet niet. De kiezers kunnen hun stem ook louter op de partij van hun voorkeur uitbrengen. De tendens is duidelijk: een verdere verzelfstandiging van het Kamerlidmaatschap. De vraag is of die niet strijdt met de opvatting van het kabinet dat partijen in onze democratie een onmisbare functie vervullen.

Kiezersbedrog

Een positief gevolg kan zijn dat de anonimiteit van de Tweede Kamer wordt doorbroken. Nu zijn vrijwel alleen de Kamervoorzitter en de fractieleiders bekend. De meeste Kamerleden komen anoniem binnen en gaan dikwijls ook anoniem weer weg. Vertrekken zij voortijdig, dan heet dat kiezersbedrog. Maar dat is nogal betrekkelijk als er van een wezenlijke band met kiezers nauwelijks sprake is.

Omgekeerd zie je dat Kamerleden met een eigen mandaat zelfbewuster gaan opereren. Kijk naar het CDA-Kamerlid Peter Omtzigt met zijn terriërgedrag in een aantal brandende kwesties. Zo wil je een controleur van de macht aan het werk zien. Het CDA bekeek het eigenzinnige optreden van Omtzigt aanvankelijk met argusogen en zette hem in 2012 zelfs op een onverkiesbare plaats. Pas gaandeweg is de partij zijn manier van opereren op waarde gaan schatten, ook vanwege zijn betekenis als regionaal (Twents) vertegenwoordiger. Omtzigt kan als wegbereider worden gezien van het kabinetsvoorstel de voorkeursstem en de regio’s in het kiesstelsel meer gewicht te geven, al lijkt het Deense systeem als middel wat gekunsteld. Uiteindelijk is het toch aan de partijen met regionale kandidaten op de proppen te komen, zoals de grote volkspartijen KVP en PvdA in hun hoogtijdagen gewoon waren.

Risico’s zijn er ook als Kamerleden kleine zelfstandigen worden, hoezeer dat in de geest van de Grondwet is (Kamerleden stemmen zonder last). In de Verenigde Staten besteden leden van het Congres ten minste de helft van hun tijd aan hun herverkiezing. Het fenomeen van het ontbrekende midden, het verdwijnen van de ruimte om compromissen te sluiten, is mede daardoor ontstaan en nog verdiept door de heftige polarisatie. Eigen achterban eerst.

Verblijfsvergunning

Risico nummer twee is dat leden van een fractie in de slag om media-aandacht elkaar de tent uitvechten, terwijl de bereidheid afneemt samen te werken en geduldig naar resultaten toe te werken. Aan het fractievoorzitterschap worden hogere eisen gesteld als er veel fractieleden met een eigen mandaat zijn. Zie de kwestie-Özdil in GroenLinks, die scherp toonde hoe nu al de onderscheiden gewichten tegen elkaar in kunnen werken. De voordelen lijken vooralsnog echter groter dan de nadelen.

Het is niet gek dat het kabinet slechts licht wil sleutelen aan het kiesstelsel, dat brede steun geniet en werkt. De modernisering heeft tot doel tegemoet te komen aan de ‘aanzienlijke groep burgers die zich onvoldoende vertegenwoordigd voelt’. Hiermee doelde de staatscommissie op de burgers die economisch links en cultureel rechts zijn en bij gebrek aan een partij die deze voorkeuren combineert, dreigen af te haken. Je zou zeggen: laat deze burgers zo’n partij oprichten.

De overheid kan zich beter bekommeren om de half miljoen ingezetenen die hier, op basis van een verblijfsvergunning, langer dan vijf jaar wonen, werken en belasting betalen, maar niet aan de verkiezingen voor de Tweede Kamer mogen meedoen. De politieke historicus en staatsrechtgeleerde Joop van den Berg wierp pas de vraag op of je wel van algemeen kiesrecht kunt spreken, als je zo’n grote groep mensen van het actieve en passieve kiesrecht uitsluit. Goeie vraag aan de Chinezen van Europa.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden