Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

VVD-leider Dijkhoff juicht misschien iets te vroeg

Opinie

Hans Goslinga

© Trouw
Column

Er zijn politieke uitspraken die een lange nagalm hebben. 

De uitspraak die VVD-fractieleider Dijkhoff vorige week zaterdag deed bij de viering van het 70-jarig bestaan van zijn partij lijkt er zo een: 'Wij hebben strijd gevoerd. Nu zijn we de dominante stroming. We hebben gewonnen'.

Lees verder na de advertentie
De dominantie van de VVD is betrekkelijk. Het is de minst kleine partij

Een ongegeneerd vertoon van triomfalisme is in de politiek altijd riskant, omdat het zich gemakkelijk tegen je keert. De PvdA ondervond in 1977, het CDA in 1994, dat overmoed hard wordt afgestraft. Zeker in een coalitieland waarin het aankomt op samenwerking kan de winnaar zich beter grootmoedig dan overmoedig opstellen.

Minst kleine

Daarbij is de dominantie van de VVD betrekkelijk. Met 33 zetels is de partij weliswaar de grootste, maar realistischer is het te spreken van de minst kleine. Niet te vergelijken met de vroegere machtspositie van de christen-democraten, die hun coalitiepartners voor het uitkiezen hadden. Het is voor ons lood-om-oud-ijzer, zei Jelle Zijlstra in die dagen.

De VVD verkeert evenwel niet in een positie dat zij haar coalitiepartners voor het uitkiezen heeft. In 2010 lukte dat nog net, in een krampachtige gedoogconstructie, waarin de mislukking zich al aftekende; nadien moest zij het doen met de partners die de verkiezingsuitslag haar opdrong. Dijkhoff zei: 'Mijn dochter is geboren in een liberaal land'. Als dat zo was, had de kabinetsformatie die vorig jaar ten tijde van haar geboorte gaande was, niet zo lang geduurd.

Beste illustratie van de relativiteit van de VVD-dominantie: de partij bereikte in 2012 een electoraal hoogtepunt, 41 zetels, dankzij een krachtige anti-PvdA-campagne om vervolgens met deze partij een coalitie te vormen. Nadat deze coalitie haar meerderheid in de senaat verloor, moest Rutte ook nog eens bij de oppositie met de pet rond voor steun.

Historische strijd

De VVD regeert vanuit de spilpositie die zij sinds acht jaar bezet, maar is gedwongen te redderen - wat overigens geen schande is en in het perspectief van de strijd tegen een populisme dat de geestelijke vrijheid bedreigt zelfs een grote verdienste. Dijkhof doelde daar echter niet op, maar op de historische strijd van zijn partij tegen 'de socialisten en de bedilzucht van de kerk'.

Over het eerste doelwit kan geen twijfel bestaan. Stikker zei zeventig jaar terug in het Amsterdamse theater Bellevue: 'Wij zijn geen brekers, naar bouwers. Bouwers aan een afsluitdijk tegen de steeds hogere rode golven'. Oud was net zo helder: 'We zijn voor een zeer sociale politiek, maar anti-socialistisch'.

Dat betekende niet dat de VVD de PvdA van samenwerking uitsloot. Dat deed ze wel met de CPN, die ze 'in beginsel en gedrag' als 'anti-nationaal' beschouwde. Let wel, het was in het begin van de Koude Oorlog; in 1948 werd ook de NAVO opgericht. Oud wantrouwde de PvdA, omdat deze partij in zijn ogen niet beschikte over 'geestelijke wapens tegen de totalitaire, collectivistische staatsopvatting van het communisme'.

De VVD staat er nu electoraal beter voor dan de PvdA, maar biedt dat voldoende grond de zege te claimen?

Machtige spilpositie

In 1959 wierp de VVD ook tegen de PvdA een blokkade op, die pas na de val van de Muur in 1989 werd opgeheven. Deze blokkade droeg eraan bij dat de christen-democraten, ondanks een sterk electoraal verval, hun machtige spilpositie lang konden behouden. De VVD staat er nu electoraal beter voor dan de PvdA (links als geheel is trouwens groter), maar biedt dat voldoende grond de zege te claimen?

Misschien is in de onzekere eerste decennia van deze eeuw de winnaar wel de niet-bestaande partij die Leidse en Amsterdamse politicologen steeds in hun onderzoeken waarnemen. Deze virtuele partij, die goed zou zijn voor ongeveer vijftig zetels, is economisch links, cultureel rechts. Een combinatie van SP en PVV? Als dit de uitdrukking is van een sterke behoefte aan materiële en culturele bescherming, heeft de VVD met haar program van economische zelfredzaamheid veeleer reden tot zorg dan zelfvoldaanheid. 

Wat het andere doelwit betreft, de bedilzucht van de kerk, is er evenmin een onverdeelde reden voor triomf. Stikker presenteerde de VVD destijds niet als christelijk, maar wel als partij 'die de christelijke geest in ons volk wil versterken'. Dit oogmerk verwaaide onder invloed van de ontzuiling en de individualisering, maar het keerde terug in de roep van VVD-voorman Bolkestein in de jaren negentig om 'een bezielend verband'.

Ook op dit vlak stuit een kernpunt van de VVD, de individuele zelfbeschikking, dus op grenzen. Maar in plaats van reflectie brengt het een bedilzucht voort, die God achter de voordeur dirigeert en de illusie schept dat de maakbaarheid van het leven, en de dood, exclusief in handen van het individu ligt. Het verschil is misschien wel dit. Rutte zegt om de haverklap: 'We leven in een gaaf land', Stikker zei in 1948: 'Wij leven in een geschonden wereld'.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Eerdere afleveringen vindt u in dit dossier.

Deel dit artikel

De dominantie van de VVD is betrekkelijk. Het is de minst kleine partij

De VVD staat er nu electoraal beter voor dan de PvdA, maar biedt dat voldoende grond de zege te claimen?