OpinieGrondrechten

Vrijheid en privacy moeten soms wijken voor de volksgezondheid

null Beeld

Grondrechten zijn in het geding bij het coronabeleid. Maar een beroep op grondwettelijke vrijheid kan een mondkapjesplicht niet tegengaan, schrijft Brigit Toebes, hoogleraar gezondheidsrecht.

Brigit Toebes

Volgens grondrechtjuristen is een mondkapjesplicht in de openbare ruimte juridisch niet haalbaar. Het zou op gespannen voet staan met het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer (recht op privacy) uit artikel 10 van onze Grondwet. Bij het opleggen van een mondkapjesplicht wordt een inbreuk op dit recht gemaakt, en daar is een wettelijke basis voor nodig. De huidige noodverordeningen bieden die wettelijke basis niet, aldus de grondrechtenspecialisten.

Het recht is fluïde, en zo ook de interpretatie van grondrechten. Er zijn meer bronnen aan te halen dan louter het recht op privacy uit onze Grondwet. Artikel 22, eerste lid, verplicht de overheid maatregelen te treffen ter bevordering van de volksgezondheid. Het is een open geformuleerde bepaling, die niettemin heel duidelijk ten grondslag ligt aan de maatregelen die nu genomen worden om Covid-19 in te dammen.

Het laat zien dat naast waarden als privacy, zelfbeschikking en bewegingsvrijheid ook volksgezondheid een waarde is waar de overheid uitdrukking aan moet geven in wetgeving en beleid.

Een afweging tussen privacy en volksgezondheid

Het balanceren van rechten is lastig. Een afweging tussen privacy en volksgezondheid op basis van de rechten uit onze Grondwet leidt niet tot duidelijke uitkomsten. Er is ook geen rangorde tussen de verschillende rechten. In ieder geval dienen we de bescherming van de (volks)gezondheid zwaar mee te wegen bij de vormgeving van volksgezondheids-beleid. Het standpunt dat een mondkapjesplicht niet kan omdat het op gespannen voet staat met ons grondrecht op privacy, komt op mij daarom selectief over.

Ook internationale mensenrechtenverdragen waar Nederland partij bij is, benadrukken het belang van het beschermen van de volksgezondheid. De standaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), een organisatie die bouwt op 170 jaar aan ervaring met de internationale bestrijding van infectieziekten, bieden daarnaast richting bij het nemen van maatregelen in reactieop de coronacrisis. Nederland is ook partij bij de Internationale Gezondheidsregeling, een bindende regeling die lidstaten verplicht om een reeks algemene maatregelen te nemen ter voorkoming en ter bestrijding van infectiezieken.

Recente richtlijnen van de WHO bieden hier nadere invulling als het gaat om mondkapjes: zij adviseren nadrukkelijk om mondkapjes verplicht te stellen op plaatsen waar fysieke afstand houden niet mogelijk is.

Er staan ons grote uitdagingen te wachten

Het mondkapjesvraagstuk raakt aan de bredere vraag of de privacy en andere vrijheden steeds moet prevaleren boven de bescherming van de volksgezondheid. Deze vraag doet zich ook voor bij quarantaines, verplichte vaccinatie, en ook zoiets als rookverboden rond scholen: het zijn allemaal maatregelen die onze vrijheden en grondrechten beperken ten behoeve van de volksgezondheid. In zulke gevallen dienen wij niet alleen onze klassieke grondrechten, maar onze sociale grond- en mensenrechten en de standaarden van de WHO mee te wegen.

Ik ben blij in een land te leven waar grondrechtspecialisten openlijk op kunnen komen voor onze klassieke vrijheidsrechten. Ik hoop dat zij deze rechten met hand en tand zullen blijven verdedigen. Ik vind het echter te beperkt om de klassieke vrijheidsrechten in onze Grondwet hierin als enige leidraad te gebruiken.

Er staan ons grote uitdagingen te wachten als het gaat om de bescherming van de volksgezondheid. Denk bijvoorbeeld aan de gezondheidsgevolgen van klimaatverandering. Het kan zijn dat we onvermijdelijke keuzes moeten maken om de volksgezondheid te beschermen, ten koste van onze privacy en andere vrijheden.

Iets meer afweging en begrip voor die noodzaak is op zijn plaats.

Lees ook:

Waarom het kabinet nog altijd worstelt met een mondkapjesplicht

Op drukke plekken in Amsterdam en Rotterdam zijn vanaf woensdag mondkapjes verplicht. Maar een landelijk draagadvies of -plicht lijkt nog ver weg. Daarmee wijkt Nederland af van meer dan 160 andere landen die mondkapjes wel nuttig vinden. Hoe komt dat? Vier dilemma’s waar het kabinet mee worstelt.

Is het dragen van mondkapjes in strijd met het nikabverbod?

Naast de ov-chipkaart, mogen reizigers vanaf juni ook niet de tram of trein in zonder mondkapje. En dat terwijl het verboden is om gezichtsbedekkende kleding te dragen in het ov. In hoeverre botst dit nieuwe gebod op het ‘nikabverbod’?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden