Beeld Werry Crone

Wat is daar nou erg aan?Seije Slager

Vrijdenkers kunnen ineens complotdenkers worden

Op mij komen ze altijd een tikkie pretentieus over, die ‘vrijdenkers’. Ik zou zelf althans niet weten hoe je zoiets doet, vrij denken.

Baseren we onze gedachten niet doorlopend op andermans autoriteit? Worden ze niet onbewust bepaald door onze opvoeding, door ons eigenbelang, door de altijd weer veranderende conventies over wat als bewezen kennis geldt? En dan is er nog de flipperkast van de dagelijkse indrukken, die ze genadeloos in allerlei richtingen dwingt: als ik nu schrijf over een naakt douchende Zihni Özdil, goede kans dat u zich daar dan een beeld van vormt. Ja, sorry. Ik kom er zo op terug.

Natuurlijk is er een verschil tussen vrij denken – onmogelijk – en vrijdenken – een intellectuele traditie die zich keert tegen de invloed van religieuze dogma’s op het denken. Vrijdenken als aspiratie, dat is een eerbiedwaardig ideaal. Zolang je maar niet gaat geloven dat het je gelukt is. Dan word je paradoxaal genoeg juist minder vrij. “Praktische mannen, die menen dat ze gevrijwaard zijn van enige intellectuele invloed, zijn meestal de slaven van een of andere begraven econoom”, wist John Maynard Keynes al.

Gymkleding

Zoiets leek mij aan de hand met wat Özdil, historicus, vrijdenker, en oud-Kamerlid van Groen­Links, in NRC Handelsblad schreef. Hij klaagde dat jongens van Turkse afkomst hem vieze blikken toewerpen als hij in de sportschool naakt doucht: een ‘keiharde cultuurstrijd’ tussen de ‘vrijheden waar zo lang voor gestreden is in Nederland’ en de orthodoxe islam.

Zijn eigen recht op naakt douchen is één ding, maar Özdil keerde zich ook tegen de petitie van twee zestienjari­ge meisjes op een school in het Westland, die het recht vroegen op bedekkender gymkleding. Wie zich als volwassen man met een beroep op ‘vrijheid’ bemoeit met hoeveel kleren minderjarige meisjes aan mogen willen doen, begeeft zich op zulk glibberig terrein, dat een kritische blik op het eigen vrijheidsbegrip wellicht geboden is.

Want de één voelt zich vrij als hij naakt kan douchen, de ander juist als ze gevrijwaard blijft van dwingende voorschriften over hoe te gymmen of te douchen. In dat laatste kan religieuze preutsheid een rol spelen. Maar dat hoeft zeker niet, getuige veel reacties. En dus botsen verschillende vrijheden soms op elkaar.

Alleen iemand die meent dat de eigen ge­dach­ten objectief vrij zijn, moet concluderen dat een ander begrip van vrijheid eigenlijk een verkapte onvrijheid is. Dat is dus ook het argument dat je vaak hoort: bedekkende kleding is onderdrukkend, het dragen daarvan kan nooit aan een écht vrije wil ontsproten zijn. Einde discussie. Maar wat nu als zo’n onvrije keuze opgeëist wordt op een manier die juist een vrije wil en autonoom burgerschap lijkt te verraden? Zoals bij die twee meisjes uit het Westland: die stelden een petitie op, verzamelden handtekeningen. Dan moet het vrijdenkende wereldbeeld met een noodgreep gered worden. “Ik vermoed dat Imen en Ahad de petitie niet zelf bedacht hebben”, schrijft Özdil. Het moeten volgens hem ‘moslimbroederachtige clubs’ ge­- weest zijn. Dan slaat vrijdenken ineens om in complotdenken.

Seije Slager is politicoloog en redacteur van Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden