Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Vrij Links houdt er een vreemde kijk op het verleden op na

Opinie

Ger Groot

© Trouw
Column

Het heeft even geduurd, maar het manifest dat Vrij Links begin deze zomer lanceerde, heeft eindelijk het openbare debat in beroering gebracht. Dat is geen dag te laat. 

Overal in de westerse wereld ligt de linkse traditie op apegapen. Omdat ze gekaapt is door het identiteitsdenken dat mensen alleen nog ziet als lid van een groep of subcultuur, aldus het manifest. Het ware links richt zich op de emancipatie van het individu. Vanzelf wordt het manifest dan een filippica tegen de godsdienst: in staat, onderwijs en openbaarheid.

Lees verder na de advertentie

Oude wijn in niet eens zo nieuwe zakken, zou je zeggen - als het stuk zelf niet zo'n vreemde kijk op het verleden had. Is het vrije, democratische Nederland werkelijk de vrucht van de 'radicale Verlichting': een term die zo'n kwart eeuw geleden nog niet eens bestond? Wie zich de Tachtigjarige Oorlog nog herinnert, zou denken dat juist de religie aan de basis ervan staat - en vervolgens eeuwenlang het land gevormd heeft. Met positieve en negatieve gevolgen, maar seculier? Nou nee.

Vreemder nog wordt het wanneer het manifest de linkse traditie gelijkstelt aan de emancipatie van het individu. Een liberale erfenis is dat inderdaad, en ja: ooit stak er in het liberalisme iets vooruitstrevends. Maar dan wel voor de burgerlijke kringen van 'ons soort mensen'. Als íets de sociale beweging kenmerkte, dan was het het principe van solidariteit: een woord dat Joop den Uyl als laatste op overtuigende wijze kon uitspreken.

In de jaren negentig bekende links zich massaal tot de oude erfvijand: het liberalisme

Allemaal bovenbouw

Het socialisme en het communisme dankten hun naam aan de overtuiging dat de mens niet in de eerste plaats een (liberaal) individu maar een socius, een gemeenschapswezen is. Niet in de culturele, raciale of seksuele zin die de identiteitspolitiek ervan maakt. Maar in de strijd om betere economische omstandigheden. De arbeider of proletariër wist maar al te goed dat hij die als individu nooit kon winnen - wát zijn 'identiteit' ook was. Want de sociale beweging vond je net zo goed onder katholieken, protestanten en joden terug als onder liberalen, zij het bij die laatsten mondjesmaat.

Het gekke van het manifest is dan ook dat het het 'identiteitsdenken' afwijst, maar zelf bol staat van eenzelfde soort culturalisme. Net als in het manifest dat afgelopen voorjaar werd gepubliceerd door - toen nog net niet burgemeester - Femke Halsema speelt de economie er op zijn best een ondergeschikte rol in. Marxisten zouden zeggen: het is en blijft allemaal bovenbouw. En hoe bezoedeld de traditie van Marx intussen ook mag zijn, helemaal ongelijk hebben zij daarin niet.

Smoezelig ressentiment

Want terwijl manifesten neuzelen over de emancipatie van het individu - en Vrij Links dat in één moeite door het recht op vrije schoolkeuze te ontnemen - ziet het wereldkapitaal nog altijd zijn kansen schoon. In de jaren negentig bekende links zich massaal tot de oude erfvijand: het liberalisme. Sindsdien bijt het zijn tanden stuk op culture wars die voor almaar minder mensen betekenis hebben.

Intussen accumuleert een steeds kleinere bovenlaag een almaar groter deel van de rijkdom op bankrekeningen in belastingvriendelijke oorden. En keert de gemiddelde werknemer of 'geliberaliseerde' zzp'er terug tot het precariaat waaruit hij zich vanaf de negentiende eeuw moeizaam verheven had. 

Links - 'vrij', 'nieuw' of wat dan ook - kijkt liever een andere kant op: die van het 'radicaal verlichte' individu, dat, zoals Marx ooit sneerde, net zo vrij is als de kapitalist om onder de brug te slapen. Daar mag het geëmancipeerd op een houtje bijten, en zijn toevlucht vinden in smoezelig ressentiment.

Ger Groot doceerde filosofie aan de universiteiten van Rotterdam en Nijmegen. Voor Trouw bekijkt hij de actualiteit door een filosofische bril.

Deel dit artikel

In de jaren negentig bekende links zich massaal tot de oude erfvijand: het liberalisme