OpinieWetenschap

Vooral kennis maakt weerbaar tegen een pandemie

null Beeld

Investeren in onderwijs en onderzoek is nodig om een pandemie of een andere crisis aan te kunnen, schrijft Peter Hagoort, Akademiehoogleraar Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. 

De opvatting dat wetenschap ook maar een mening is te midden van een hele batterij aan op andere gronden gestoelde opinies, wordt de laatste maanden minder gehoord. De regering houdt bij de bestrijding van de coronacrisis zo veel mogelijk vast aan de kennis die door het RIVM en andere wetenschappelijke instanties worden aangedragen. Ook al is die kennis niet volledig en als altijd voorlopig, het is toch nog steeds beter je beleid daarop te baseren dan op het drijfzand van door emoties gedreven intuïties.

Eveneens is duidelijk dat een hele reeks aan wetenschappen nodig is om ons uit deze crisis te leiden. De biomedische wetenschappen om het virus de baas te worden, wiskundige modellen om het verloop van de pandemie te berekenen, gedrags- en maatschappijwetenschappen om een aanvaardbare vormgeving van het nieuwe normaal te vinden, de economische wetenschappen om de economische crisis te bestrijden, en ten slotte de geesteswetenschappen om de ingrediënten aan te dragen voor het gezamenlijke verhaal dat een oriëntatie biedt voor de post-coronasamenleving.

Nutteloze kennis vaak cruciaal

De huidige crisis maakt ook duidelijk dat investeringen in wetenschap zich uiteindelijk uitbetalen. Zelfs wat eerst nutteloze kennis leek, blijkt later vaak van vitaal belang voor de weerbaarheid van onze samenleving. Kort voor de ineenstorting van de Twin Towers in New York werd aan een van de Nederlandse universiteiten de vakgroep Arabisch opgeheven. Achteraf geen gelukkige keuze toen plotsklaps kennis van de Arabische taal en cultuur belangrijk was om de onvoorziene gebeurtenissen te duiden.

Er zijn minstens twee redenen om een rijkgeschakeerd palet aan wetenschappen in de lucht te houden. De eerste reden is dat het in onze geglobaliseerde samenleving vrijwel ondoenlijk is alle problemen te voorspellen waarmee we in de toekomst te maken zullen krijgen. Om die onvoorziene problemen aan te kunnen is een rijkgeschakeerd immuunsysteem van wetenschappelijk gefundeerde kennis van vitaal belang. Het lijkt aantrekkelijk om vooral te investeren in onderzoek dat is gericht op het lenigen van de huidige noden. Het verleden heeft echter geleerd dat in onze complexe samenleving dit niet de enige strategie moet zijn. Ook in de toekomst zijn onvoorziene problemen en uitdagingen gebaat bij uitkomsten van vrij en ongebonden onderzoek op een veelvoud van terreinen. Dit strookt met het pleidooi in het KNAW-rapport van de commissie- Weckhuysen voor meer evenwicht in het wetenschapssysteem.

De tweede reden is de wetenschap zelf. In wetenschap gaat het om de kennis van morgen. Die moet worden verworven op basis van de kennis van vandaag. Maar er is geen receptenboek dat ons vertelt hoe je met de kennis van vandaag nieuwe doorbraken in ons weten bereikt. Degene die over zo’n receptenboek zou beschikken doet er goed aan te investeren in een appartement in Stockholm. Zij zou de ene Nobelprijs na de andere kunnen ophalen. Wetenschap bestaat uit het rondstruinen op onverkend terrein. Er is daarbij geen garantie of, en zo ja welke ontdekkingen worden gedaan. Nieuwe doorbraken komen vaak uit een onverwachte hoek in het wetenschapslandschap. De beste garantie op wetenschappelijke doorbraken is het vrij baan bieden aan ongebonden onderzoek, gedreven door de interne kennisdynamiek van de wetenschap zelf.

Handelsgeest

Het antwoord van de Duitse regering op de financiële crisis van 2008 was in wetenschap te investeren en budgetten voor onderzoek en onderwijs te verhogen. De Nederlandse overheid koos voor bezuinigingen. Met onze handelsgeest zijn wij geneigd te denken dat je kennis ook in het buitenland kunt kopen, zoals de staatssecretaris voor wetenschapsbeleid in het kabinet Balkenende ooit opmerkte.

Datzelfde werd nu gezegd over mondkapjes en belangrijke medicijnen, met alle gevolgen van dien. Wie zelf geen vitale kennis kan produceren, staat achteraan in de rij als het erop aan komt, en is bovendien niet bij machte te bepalen wat voor kennis dan precies moet worden ingekocht. Hopelijk is de wijze les die onze regering uit de huidige crisis trekt, dat het afwentelen van de economische gevolgen van de coronacrisis op investeringen in onderwijs en onderzoek het omgekeerde bereikt van wat moet worden beoogd: dat is het weerbaar maken van onze samenleving door het kennisimmuunsysteem te versterken in plaats van te verzwakken. 

Lees ook:

Maurice de Hond weet het zeker: Er is geen enkele basis voor de huidige coronamaatregelen

Maurice de Hond is ervan overtuigd dat het RIVM en het kabinet op het verkeerde spoor zitten, maar hij voelt zich niet gehoord.

Om excellent hoger onderwijs te garanderen, zijn forse investeringen nodig

Hoger onderwijs is goed voor het hele land, stellen Alex Tess Rutten (studentenbond LSVb), Kees Gillesse (studentenbond ISO), Maurice Limmen (Vereniging Hogescholen) en Pieter Duisenberg (VSNU).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden