opinie

Voor mij is het boek Heidegger voorgoed dichtgeslagen

De Hollandse Schouwburg in Amsterdam was tijdens de oorlog de verzamelplaats voor Joden die door de nazi's op transport werden gezet. Beeld ANP

Het is een raadsel hoe iemand kan zeggen dat Heidegger filosofisch goed werk heeft verricht, betoogt Johan van Hulst, emeritus hoogleraar aan de Vrije Universiteit en oud-lid van de Eerste Kamer voor CHU en CDA.

In Trouw van 3 november stond een boeiend artikel van Marc van Dijk over de vraag of Heidegger nog leesbaar is. Gezien de uitspraken van wijsgeren als Gert-Jan van der Heiden, Marli Huijer, en enkele buitenlandse geleerden, lijkt de conclusie voor de hand te liggen dat het nog altijd de moeite waard is om meer dan oppervlakkigerwijze kennis te nemen van het uitgebreide werk van Heidegger. Hij wordt toch door velen gezien als de grootste denker van onze tijd. En dit ondanks zijn verering van Hitler en zijn weigering de Jodenvervolging zonder omwegen te veroordelen.

Maar wat mij opvalt is dat geen van de genoemde auteurs ook maar één woord zegt over het jaar 1933 dat toch een keerpunt is geweest in de wereldgeschiedenis, terwijl uitgerekend Heidegger ten nauwste bij dit jaar betrokken is geweest. Ik bedoel het jaar waarin Hitler zich alle macht en gezag toe-eigende. Met als eerste gevolg het ontslag van alle Joodse hoogleraren. Een maatregel die, zoals later bleek, de sympathie had van Heidegger. Dit vooral omdat hij nu de kans schoon zag om de opengevallen plaatsen in te nemen. En de kroon op zijn werk was natuurlijk zijn benoeming tot rector magnificus van de Universiteit van Freiburg - waar hij zich nooit heeft bekommerd om het lot van de drie ontslagen collega's.

Uit zijn blijdschap over deze benoemingen blijkt dat de judaskus hem als het ware op het lijf geschreven was. Nu zegt Van der Heiden in het Trouw-artikel: "Het feit dat Heidegger in zijn leven dingen niet goed gedaan heeft, betekent nog niet dat hij het filosofisch niet goed gezien heeft".

Het is mij een raadsel hoe iemand kan zeggen dat dit nog niet betekent dat hij filosofisch geen goed werk gedaan heeft. En ook Huijer zegt dat Heidegger de nazi-kijk op de wereld rechtvaardigt, doch dat het dan nog de vraag is of om die reden zijn werk niet meer gelezen zou moeten worden. En als de Duitse filosoof Markus Gabriel zegt dat Heideggers werk voortaan vergeten moet worden, dan noemt Van der Heiden dit 'een even schandalige als onzinnige opmerking'.

De Roemeense hoogleraar Viktor Farwas ontdekte in de nalatenschap van de Joodse studente Helene Weisz colleges van Heidegger waarin hij serieus dacht over de wijsgerige grondslag van het nationaal-socialisme. Het is mij bekend dat op het werk van Farwas en Weisz kritiek is geuit. Wat niet wegneemt dat beiden tot dezelfde conclusie komen als de Italiaanse studente Ute Guzmann in het in 1980 verschenen 'Nachdenken über Heidegger'. Het is mij ook bekend dat Helene Weisz op latere leeftijd genuanceerder is geweest in haar oordeel over Heidegger.

De Duitse mens

De geciteerde vrouwen vermelden beiden dat Heidegger van mening was dat 'alleen de Duitse mens kan denken'. Duitsers waren de metafysische mens, en dat werd overal verkondigd. Toen ik al enige jaren emeritus was en een college gaf over de zogenaamde 'pedagogische geschriften' van Heidegger, en daarbij de zin citeerde dat alleen de Duitse mens kan denken, zei ik: van dit moment af is voor mij het boek van Heidegger definitief gesloten. Dat alleen de Duitse mens kan denken hebben miljoenen kinderen als vergif moeten slikken.

De terecht beroemde Duitse schrijfster Hannah Ahrendt, steeds een fel bestrijder van Hitler, heeft toch na de oorlog de band met Heidegger weer opgenomen. Misschien is het feit dat zij voor de oorlog het bed met hem deelde hiervoor een verklaring.

Wellicht zal men mij tegenwerpen dat ik nooit ben losgekomen van mijn oorlogsverleden. Maar hoe kan dat ook anders, als je gedurende de oorlog als directeur van de grote school aan de Plantage Middenlaan, het centrum van de Jodenvervolging, het leed van de Joden van dag tot dag hebt gezien. Als je je daarbij de wanhopige kreten herinnert van de Joodse kinderen: "Moeder, waar blijf je, waarom help je me niet?" dan is het toch onbegrijpelijk dat het werk van Heidegger filosofisch wel goed geweest zou kunnen zijn.

Sein zum Tode

Inderdaad voor miljoenen Joodse kinderen was het zijn uitsluitende streven om zijn eigen woord, zij het in een andere betekenis dan hij bedoelde, waar te maken. Voor hem was hun zijn alleen een 'Sein zum Tode'.

Daarom is voor mij het boek Heidegger definitief dichtgeslagen. Het gaat nooit meer open.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden