OpinieMaximumstraf

Voor het verband tussen harder straffen en dalende criminaliteit is geen wetenschappelijk bewijs

Na elk gruwelijk incident klinkt de vraag om hogere straffen. Maar voor de bestrijding van criminaliteit is dat een zinloze reflex, betogen promovenda recht en gedrag Malouke Kuiperen hoogleraar law and society Benjamin van Rooij van de Universiteit van Amsterdam. 

Maandag, 17 december 2018, schoot Bekir E. de 16-jarige Humeyra dood in de fietsenstalling van het Rotterdamse Designcollege. De dader werd uiteindelijk veroordeeld tot 14 jaar gevangenisstraf met tbs voor doodslag en niet voor moord, omdat de voorbedachte rade niet bewezen kon worden. En de maximumstraf voor doodslag was 15 jaar, de helft van de straf voor moord, waar sinds 2006 30 jaar voor staat.

Rechters in deze zaak gaven aan dat ze de maximumstraf voor doodslag te laag vonden. Een straf die zo veel lager is dan voor moord doet tekort aan het rechtsgevoel van zowel de nabestaanden als de maatschappij.

Het nieuwe wetsvoorstel van ministers Ferd Grapperhaus en Sander Dekker om de maximale straf voor doodslag te verhogen van 15 naar 25 jaar komt dan ook niet als een verassing.

Dit past in een bredere trend van de laatste jaren om gevangenisstraffen en boetes te verhogen in ons strafrecht. Zo werd in 2006 de maximumstraf voor moord verhoogd van 20 naar 30 jaar om het gat te dichten met levenslang. En ook de laatste jaren werden allerlei straffen verhoogd, zoals de verdriedubbeling van de straffen voor roekeloos rijgedrag, de straffen voor het hinderen van hulpverleners en voor het bedreigen van togadragers. Maar in hoeverre voorkomt 25 jaar cel meer doodslag dan de huidige 15 jaar? En in hoeverre zullen er minder verkeershufters zijn als er zes maanden cel op roekeloos rijden staat in plaats van twee maanden? Een inhoudelijk debat over hogere straffen ontbreekt.

Nieuwe slachtoffers en nabestaanden voorkomen

Voor veel mensen lijkt het antwoord op deze vragen vanzelfsprekend: met meer straf krijg je minder wangedrag. Helaas laat veertig jaar internationaal onderzoek zien dat dit allesbehalve automatisch is. Er is geen wetenschappelijk bewijs dat harder straffen op zich voldoende is om criminaliteit te bestrijden en criminelen af te schrikken. Onderzoek laat zelfs zien dat harder straffen juist tot meer en ergere criminaliteit leidt. Daarnaast is duidelijk dat niet de strafhoogte hier belangrijk is maar de strafkans, dus de kans dat een crimineel gepakt en bestraft wordt.

Toch wordt dit in de praktijk niet meegenomen: er wordt automatisch vanuit gegaan dat zwaarder straffen leidt tot minder wangedrag. Het onderzoek van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) dat de grondslag vormde voor de strafverzwaring voor roekeloos rijgedrag, stelt wel de vraag of bestaande sancties afschrikwekkend genoeg zijn. Maar het geeft daar nooit op basis van empirisch onderzoek antwoord op. Het neemt impliciet aan dat hogere straffen vanzelfsprekend roekeloze rijders zullen afschrikken. En in de memorie van toelichting bij het huidige voorstel tot verzwaring van de straf op doodslag wordt de vraag over de preventieve effecten niet eens gesteld.

Als we na elk gruwelijk incident de straffen verzwaren en vervolgens ook weer andere straffen verzwaren uit consistentie, zonder te kijken naar hoe dit eigenlijk bijdraagt aan het voorkomen van wangedrag, komen we uit in een voortdurende inflatie van straffen. We komen dan uit in een strafreflex, waar harder straffen altijd steun kan krijgen vanuit ons rechtsgevoel en vanuit rechtsconsistentie.

Om onze strafreflex te beteugelen dienen we bij iedere strafverhoging, dus zeker ook die bij doodslag, te kijken naar op welke wijze de hogere straf kan bijdragen tot het verminderen van criminaliteit en wangedrag. Op deze manier wordt niet alleen recht gedaan aan mensen zoals de nabestaanden van Humeyra, maar kan ons strafrecht ook optimaal functioneren om nieuwe slachtoffers en nabestaanden te voorkomen. 

Lees ook:

De maximale straf voor doodslag moet omhoog, vindt OM-topman

Sinds de verhoging van de maximale straf voor moord naar dertig jaar is het verschil met de strafmaat voor doodslag wel erg groot, vindt het Openbaar Ministerie. Topman Gerrit van der Burg pleit voor aanpassing.

Juristen: strenger straffen bij doodslag kan ook nu al

Juristen zien ‘geen noodzaak’ voor een hogere maximumstraf bij doodslag, zoals het OM wil.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden