Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Voor de staat is een burger gewoon maar een burger

Opinie

Ger Groot

Ger Groot. © Trouw
Column

Ik weet niet hoe ernstig de nieuwe basiswetten uitpakken die Israël tot een nog exclusiever Joodse staat moeten maken. Deze krant was er in haar hoofdredactioneel commentaar nogal streng over. "Ze maken van de Israëlische Palestijnen ... officieel tweederangsburgers", een minachting van de rechten van minderheden die de krant ook bij andere 'nationalistische populisten' terugziet.

Het probleem van de identiteit van Israël is dan ook niet uniek, al speelt het in dat land om historische redenen een bijzondere rol. Het is in zekere zin ingebakken in de moderne opvatting van wat democratie, een staat en de burger is.

Lees verder na de advertentie

Want sinds de revoluties van het einde van de achttiende eeuw heeft de staat helemaal geen identiteit. Hij is een abstracte constructie op basis van een grondwet die allereerst bepaalt dat concrete verschillen tussen burgers er voor hem niet toe doen. Dat - maar ook alleen dat - is de betekenis van het beroemde artikel één van de Grondwet. 

De burger is man noch vrouw, oud noch jong, van beneden noch van boven de grote rivieren

Nog iets scherper gezegd: voor de staat heeft de burger helemaal geen eigenschappen. Hij is man noch vrouw, oud noch jong, van beneden noch van boven de grote rivieren. Hij is alleen maar 'burger': een atoom in het bouwsel van de staat die zelf niets meer is dan de rechtsconstructie waardoor al die atomen bijeen worden gehouden.

Naar eigenheid bestookt

In de werkelijkheid pakt dat vaak té abstract uit. De burger wil nu eenmaal geen Mann ohne Eigenschaften zijn. Dan gaan de abstracte citoyen en de concrete burgerman of -vrouw die hij of zij óók is al snel door elkaar lopen en raken tegelijkertijd de (abstracte) staat en de burgerlijke samenleving verward. En dan duurt het niet lang of artikel één wordt opgevat als een leefregel voor burgers onderling - ook al zou bij de strikte toepassing daarvan het maatschappelijk leven snel verkruimelen.

Zoals de burger zichzelf wil zien als die-en-die, zo wil hij ook de staat graag zien als de verwezenlijking van een concrete natie. Niet als een abstract concept, maar als de uitdrukking van een min of meer samenhangend volk met een eigen identiteit, geschiedenis, taal, moraal etcetera. Israël is daarvan, als de staat van het Joodse volk, het duidelijkste voorbeeld. Maar in werkelijkheid wordt iedere democratie door zo'n verlangen naar eigenheid bestookt.

Hoezeer dat kan wringen, bleek uit de discussies over de preambule van de beoogde Europese grondwet, een jaar of vijftien geleden. Heeft Europa een eigen ziel die daarin moet worden omschreven? Ja, zeiden sommigen: de EU is een vrucht van de joods-christelijke cultuur en geschiedenis. Nee, zeiden anderen, de EU is een neutrale politieke constructie die slechts steunt op de politieke wil van haar verzamelde (gezichtsloze) burgers.

Maar in werkelijkheid wordt iedere democratie door zo'n verlangen naar eigenheid bestookt

Politiek constitueren

Je zou het de romantische versus de Verlichtings-variant van de politieke gemeenschap kunnen noemen. De laatste heeft dankzij de Franse Revolutie de overhand gekregen, maar heeft het verlangen naar het eerste nooit kunnen uitdoven. Met de regelmaat van de klok blijken burgers zich niet neer te leggen bij haar bleke abstractie en willen ze zich ook politiek constitueren als een echt Volk.

De rechten van minderheden komen daarbij onvermijdelijk in het gedrang, maar ze zijn minder de kern dan een symptoom van het probleem. Wetten en constitutionele bepalingen die hen beschermen, mogen dan noodzakelijk zijn, juist daardoor blijven het stoplappen voor een incongruentie die de kern van de moderne democratische orde raakt: een inwendige frictie waar, naar ik vrees, geen kruid tegen gewassen is.

Ger Groot doceerde filosofie aan de universiteiten van Rotterdam en Nijmegen. Voor Trouw bekijkt hij de actualiteit door een filosofische bril. Al zijn columns vindt u terug op trouw.nl/gergroot.

Deel dit artikel

De burger is man noch vrouw, oud noch jong, van beneden noch van boven de grote rivieren

Maar in werkelijkheid wordt iedere democratie door zo'n verlangen naar eigenheid bestookt