Opinie Participatiewet

‘Voor de beste aanpak moet je als gemeente ongelijke mensen soms ongelijk behandelen’

Beeld Trouw

Laten we naar het individu kijken in plaats van naar de regels. En ja, dat betekent soms ongelijke behandeling, aldus Janny Bakker-Klein, voorzitter van Movisie. Ze promoveert deze week op haar proefschrift over het sociaal domein aan de Erasmus Universiteit.

Van de idealen om gemeenten sociaal beleid te laten maken komt nog veel te weinig terecht, zo blijkt nu weer bij de Participatiewet. Mensen met een bijstandsuitkering hebben nauwelijks meer baankansen gekregen (Trouw, 19 november). Het kan veel beter, maar dan moeten we ons niet laten beknellen door regels en starre gemeentelijke culturen.

Vijf jaar geleden kregen gemeenten belangrijke sociale taken toegespeeld. Ze moesten mensen stimuleren meer voor elkaar te zorgen en een scherper oog hebben voor een menselijke benadering. Mensen in de bijstand bijvoorbeeld mochten niet verpieteren, maar moesten met aandacht aan het werk worden geholpen, of op z’n minst ‘meedoen aan de samenleving’.

Van die idealen komt nog weinig ­terecht. De recente evaluatie van de Participatiewet door het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) spreekt boekdelen: de wet werkt niet. Het goede nieuws is dat er veel meer kan dan we denken. Maar dan moeten we doen wat voor de individuele mens werkelijk van betekenis is.

Fraude is fraude?

Tot een paar jaar geleden was ik wethouder in de gemeente Huizen. Daar vertelde een klantmanager van de socia­le dienst me iets ongebruikelijks. Een van zijn bijstandscliënten was al twintig jaar aan de drugs. “Als je hem zag, dacht je: die krijg ik niet meer aan het werk”. Maar hij liet het daar niet bij zitten en ging op onderzoek. “Ik kwam erachter dat hij zwart werkte in het bedrijf van zijn zwager.”

De klantmanager had de formele regels kunnen volgen en zijn cliënt een korting op de uitkering kunnen opleggen. Immers, fraude is fraude. Maar wat deed hij? Hij ging naar de zwager en stelde voor: kunnen we dat werk niet wit maken? Daar voelde die zwager wel voor, op voorwaarde dat de man zijn rijbewijs haalde. We hebben toen als gemeente zijn lessen vergoed.

Het voorbeeld laat zien dat het ­ideaal van mensen die elkaar helpen – een beroep doen op het eigen netwerk, in het jargon van de decentralisaties – veel beter te realiseren is door gemeenten dan we vaak denken. Het voorbeeld laat ook zien dat als we naar de mens kijken – in plaats van redeneren vanuit het systeem en de regels – we veel meer kunnen bereiken. We moeten met een ander woord ‘responsief’ handelen.

Culturen doorbreken

Gemeenten hebben er vaak een handje van te denken dat mensen op maat helpen niet kan omdat de regels dat verbieden, omdat het onrechtvaardig zou zijn tegenover andere burgers. In het voorbeeld: moeten we dan maar toestaan dat mensen zwart mogen werken en ze ook nog helpen met hun rijbewijs? Het antwoord: niet als regel, maar wel als we een individueel mens zo kunnen helpen. Voor de beste aanpak moet je ongelijke mensen soms ongelijk behandelen. Daarvoor moeten we bestuurlijke culturen doorbreken.

Momenteel is het denken in voorzieningen leidend. Die moeten voor iedereen hetzelfde zijn, want we gaan ervan uit dat mensen maximaal willen profiteren van hun rechten. Het hele systeem is daarom gebaseerd op wantrouwen. Hetzelfde wantrouwendenken leidt ertoe dat grote groepen burgers geprofileerd worden met het computersysteem SyRI; ze zouden weleens fraude kunnen plegen. Mensen die met wantrouwen worden benaderd, worden daar geen betere mensen van.

Laten we in het contact tussen de overheid en mensen die ondersteuning nodig hebben veel meer ruimte geven aan normatieve vragen. Wat maakt voor u het leven tot een goed leven? Welke belemmeringen moeten we daarvoor wegnemen? Dit type vragen gaat uit van de noden van individuele mensen. In de kern gaat het erom dat we het aandurven fundamenteel anders te kijken door vanuit het kleine, het ­individu, naar het grote, het systeem, te denken in plaats van andersom.

Lees ook:

Het Banenplan voor mensen met een arbeidsbeperking: een succes of mislukking?

Lukt het nou wel of niet om mensen met een arbeidsbeperking aan het werk te helpen? Trouw zet de feiten op een rijtje.

SCP: Participatiewet leidt niet tot meer baankansen

De Participatiewet heeft nauwelijks geleid tot meer kansen op werk zoals de bedoeling was, stelt het Sociaal Cultureel Planbureau. Nu krijgt 8 procent van de bijstandsgerechtigden weer een baan, voorheen was dat 7 procent.

Participatiewet drijft mensen in bijstand tot wanhoop: ‘De maatschappij zit niet op ons te wachten’

Bijstandsgerechtigden willen ook van zich laten horen in Den Haag. Ze ageren tegen de mislukte Participatiewet, en tegen het wantrouwen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden