null

OpinieVoltooid leven

Voltooid leven is niet zomaar als een psychiatrisch probleem te beschouwen

Het gaat te ver om ‘voltooid leven’ af te doen als een psychiatrisch of medisch probleem. In essentie gaat het om een zingevingsvraagstuk, aldus Els van Wijngaarden, universitair hoofddocent Universiteit voor Humanistiek, Damiaan Denys, hoogleraar psychiatrie Amsterdam UMC en André Poortman, promovendus ‘voltooid leven’ Amsterdam UMC.

Damiaan DenysAndré Poortman en Els van Wijngaarden

Psychiaters Paul Naarding en Joeri Tijdink missen de inbreng van hun beroepsgroep in het Voltooid Leven-debat, zo stellen ze op 5 augustus in Trouw. Ze pleiten ervoor om terug te gaan naar de tekentafel en dan allereerst een psychiatrische bril op te zetten. Want, zo stellen ze, we moeten eerst weten wat voor problematiek er achter het ‘voltooid leven’ schuilgaat. Ze doen daarmee het onderzoek dat al jaren plaatsvindt tekort, alsof we er nu nog niets over kunnen zeggen. Daarnaast is de ‘voltooid leven’-problematiek te gelaagd om het onderzoek voornamelijk aan één beroepsgroep over te laten.

De thematiek van ‘voltooid leven’ is complex. Er spelen ethische en filosofische vragen: wat is de waarde van een leven? Wanneer mag iemand zelf over zijn levenseinde beschikken? Er zijn medische vragen over eventueel onderliggende aandoeningen en ziektes, en juridische vragen over de interpretatie en reikwijdte van de euthanasiewet. En er speelt een maatschappelijke en politieke discussie waarbij verschillende levensbeschouwelijke en ideologische opvattingen botsen.

Zingevingsvraagstuk

Het is begrijpelijk dat Naarding en Tijdink een appèl doen op hun beroepsgroep om zich meer met deze thematiek te bemoeien. Maar het is niet terecht om dit vraagstuk primair vanuit een medisch-psychiatrische invalshoek te bekijken. In eerder onderzoek is juist met opzet gekozen voor een multidisciplinaire aanpak, inclusief het medisch perspectief. Tegelijk is er bewust voor gekozen om de problematiek niet op voorhand te medicaliseren of te pathologiseren, omdat het in essentie om een zingevingsvraagstuk gaat en niet om een medische aandoening. Een psychische stoornis gaat vrijwel altijd met een zingevingsprobleem gepaard maar andersom is een zingevingsprobleem niet per definitie ook een psychische stoornis. Een cruciale scheidslijn in de ‘voltooid leven’ discussie.

Het risico van het medicaliseren van bijvoorbeeld diepe somberheid is dat je voorbijgaat aan de leef- en ervaringswereld van mensen, maar ook aan het feit dat lijden bij het leven hoort. Alsof iedereen die depressieve gevoelens heeft en lijdt aan het leven naar de psychiater zou moeten. Tegelijk moeten we ook niet uitsluiten dat mensen onbewust een aandoening kunnen hebben waar goede behandelingen en therapieën voor beschikbaar zijn.

Bij het onderzoek dat al gedaan is, valt op dat de meeste deelnemers geen indicatie voor een ernstige depressie leken te hebben. Wel was er meer dan gemiddeld sprake van depressieve gevoelens. En in een aantal gevallen speelde er mogelijk een psychische aandoening. Zo gaf in het Perspectief-onderzoek 28 procent van de ouderen in kwestie aan dat zij al hun hele leven een doodswens hebben. Versterkende factoren van de doodswens bij mensen zonder ernstige ziekte (piekeren, het gevoel tot last te zijn, gevoelens van eenzaamheid en onthechting, geldproblemen) komen ook veel voor bij mensen die kampen met psychiatrische problematiek.

Ambivalent

Betekent dit dat we terug moeten naar de tekentafel? Kunnen we pas iets zeggen over de problematiek en ‘de politiek informeren’ als psychiaters nieuw onderzoek hebben gedaan, zoals Naarding en Tijdink betogen? Nee, natuurlijk niet. We weten bijvoorbeeld nu al dat de doodswens bij ‘voltooid leven’ ambivalent en veranderlijk is, en in sommige gevallen omkeerbaar.

Om te suggereren dat er nog geen ‘grondig en betrouwbaar onderzoek’ heeft plaatsgevonden, geeft geen pas. Ook wij pleiten voortdurend voor nuance en waarschuwen voor overhaaste beslissingen. En uiteraard is vervolgonderzoek nodig. Op dit moment vindt er vanuit verschillende disciplines vervolgonderzoek plaats, bijvoorbeeld bij het UMC Utrecht, de Universiteit voor Humanistiek, Stichting 113, de KU Leuven en op de afdeling psychiatrie van het Amsterdam UMC. Ondertussen blijven we het publieke debat zo consciëntieus mogelijk voeden met onze (empirische) bevindingen.

Lees ook:

Een psychiatrische blik kan perspectief bieden bij ‘voltooid leven’. De doodswens kan verdwijnen

Vreemd dat in de ‘voltooid leven’ kwestie de inbreng van psychiaters nagenoeg ontbreekt. Het gevoel dat het leven voltooid is kan soms echt wel aangepakt worden, denken de psychiaters Joeri Tijdink en Paul Naarding.

Zeven jaar volgde Els van Wijngaarden de doodswens van 25 ouderen. Die kan zeer veranderlijk zijn, blijkt

Alfred stelde zijn doodswens uit, Wieger kreeg juist weer levenszin. Onderzoeker Els van Wijngaarden volgde langdurig een groep ouderen met een doodswens. Haar conclusie: ‘Een punt kan een komma worden’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden