column

Voer geen valsheid in geschrifte in via de actieve donorregistratie

D66-senator Annelien Bredenoord. Beeld Werry Crone

D66 schermt graag met privacy, bijvoorbeeld in verzet tegen maatregelen ter verhoging van de veiligheid. 

Maar nu het gaat om orgaandonatie en de inbreuk op artikel 11 van de Grondwet, de onschendbaarheid van het menselijke lichaam, ‘nu bent u zo meegaand’, hield SGP-Eerste Kamerlid Diederik van Dijk zijn D66-collega Annelien Bredenoord voor. ‘Ik zou verwachten dat jullie fractie er pal voor ging liggen.’

Bredenoord stond vorige week echter niet de persoonlijke levenssfeer te verdedigen maar het voorstel van haar partijgenoot uit de Tweede Kamer Pia Dijkstra over actieve donorregistratie. Volgens de D66-senator gaat het hier om een heel andere discussie. 

Dat klopt, bij actieve donorregistratie gaat het niet om het bewaren van beelden die aantonen waar iemand zich op een bepaald moment bevond, maar om het opensnijden van het lichaam van een stervende of zopas gestorvene (afhankelijk van je perspectief op hersendood) om daar zonder zijn instemming organen uit weg te nemen. Voor D66 vormt het bewaren van filmbeelden kennelijk een ernstiger inbreuk op iemands privésfeer dan het binnendringen van zijn lichaam om er organen uit te halen.

Medische ethiek

Net als haar partijgenoot Dijkstra hield Bredenoord een technocratisch verhaal, ongeremd door zorgvuldige ethische afwegingen. Van het feit dat zij haar brood verdient als hoogleraar medische ethiek was in haar betoog niets te bespeuren. 

Wat deze kwestie anders maakt dan een debat over bijvoorbeeld terrorismebestrijding, meende Bredenoord, is: wij gaan 'er hier natuurlijk gewoon van uit dat mensen toestemming geven'. Wie zwijgt stemt toe kan volgens haar ‘ook in andere delen van de maatschappij’ worden gezien als een vorm van instemming. Waarom veronderstelt D66 dit dan niet wanneer camera’s filmopnames maken?

Plezier en pijn

De enige ethiek die misschien uit de betogen van Bredenoord en Dijkstra zou kunnen worden afgeleid, is die van het utilitarisme. Beide D66-politici verwijzen immers naar het algemeen belang, dat de inbreuk op de onschendbaarheid van iemands lichaam zou rechtvaardigen. 

Jeremy Bentham, de grondlegger van het utilitarisme, vond dat ethiek een optelsom is van de hoeveelheid plezier in de samenleving tegenover de hoeveelheid pijn. Hij noemde het goed de netto hoeveelheid ‘plezier’ te verhogen ook al zou een minderheid daarvoor ‘pijn’ moeten ondergaan. 

Wat je ook van deze ethiek mag vinden, zij is niet liberaal want individuen worden erin ondergeschikt gemaakt aan het collectief. Net als in het wetsontwerp voor actieve donorregistratie van D66. En grondrechten moeten in die optiek wijken voor een als algemeen belang aangemerkt doel.

Overheden die zich van burgerrechten niets aantrekken, beroepen zich altijd op overwegingen die zij als algemeen belang aanmerken. De vrijheid van meningsuiting moet dan wijken voor de openbare orde of de goede zeden, de vrijheid van vereniging en vergadering voor de staatsveiligheid, enzovoort. 

Burgerrechten zijn er juist om een sfeer te scheppen waar de staat buiten moet blijven. Direct gevaar voor anderen kán een reden zijn om hier een uitzondering op te maken, maar je kunt toch moeilijk beweren dat een stervende met mogelijk bruikbare organen een gevaar voor de samenleving vormt.

Verzot op opiniepeilingen

Pia Dijkstra bleek vorige week in haar eerste termijn van het debat in de Eerste Kamer verzot op opiniepeilingen die moeten aantonen dat een meerderheid van de burgers de eigen organen graag ter beschikking stelt. 

Prachtig, maar daar gaat de discussie over actieve donorrregistratie niet over. Die gaat over de vraag of van iemand die dit níet heeft aangegeven toch mag worden geregistreerd dat hij of zij geen bezwaar tegen orgaandonatie heeft. Een daad waarover hoogleraar medische informatiesystemen Johanna Schonk opmerkte dat dit de overheid op het pad van frauduleus handelen zet. Wat is, vraag ik mij af, eigenlijk het verschil met andere vormen van valsheid in geschrifte?

Dijkstra meent ook dat opiniepeilingen waarin een meerderheid van de burgers aangeeft voor actieve donorregistatie te zijn, haar voorstel ondersteunen. Vreemd dat D66 in een tijd waarin deze partij haar oude liefde voor het referendum ongemakkelijk wegmoffelt, zich plotseling weer op de wil van de meerderheid beroept. 

Mogen we binnenkort verwachten dat D66 zich hard maakt voor sterk verminderde immigratie omdat de meeste Nederlanders immers vinden dat het in ons land een beetje druk is geworden? Of dat D66 gaat bepleiten dat rechters misdrijven veel zwaarder moeten bestraffen, omdat de overgrote meerderheid dit verlangt? We wachten het met belangstelling af.

Eigen lichaam

Democratie is een heel groot goed. Maar democratische besluitvorming dient te gaan over zaken die noodzakelijkerwijs een gezamenlijk besluit vergen. Het eigen lichaam behoort nu net tot wat van een individuele burger zelf is. Die burger moet wat dat betreft tegen inmenging van buiten worden gevrijwaard. 

Een rechtsstaat dient ertoe de privésfeer te beschermen tegen het binnendringen door de staat en door andere burgers. Het eigen lichaam moet onschendbaar blijven, zolang een individu niet expliciet anders heeft bepaald.

Patrick van Schie is historicus en directeur van de TeldersStichting, de liberale denktank van Nederland gelieerd aan de VVD. Hij schrijft deze column op persoonlijke titel. Lees hier zijn eerdere bijdragen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden