OpinieVluchtelingen

Vluchtelingenbeleid blijkt weinig meer dan een verzameling vrijblijvende afspraken

Het vluchtelingenbeleid in het rijke Europa is net zo dubbelzinnig en vrijblijvend als in het Zuiden, betoogt Nora Stel, universitair docent conflictstudies Radboud Universiteit Nijmegen.

Zaterdag is het Wereld-vluchtelingendag. Een goed moment om een heersende mythe kritisch tegen het licht te houden: dat Europees vluchtelingenbeleid rechtmatiger en consistenter is dan dat van regionale gastlanden.

Politici en beleidsmakers gaan er meestal van uit dat er een fundamenteel verschil is tussen vluchtelingenbeleid ‘hier,’ in Europa, en ‘daar,’ in ‘de regio.’ De democratische landen hier zouden een coherent en transparant vluchtelingenbeleid hebben, gebaseerd op verlichte, liberale waarden en het internationaal vluchtelingen- en mensenrecht. Dit in tegenstelling tot de arme, vaak ‘fragiele’ of ‘gefaalde’ staten die vluchtelingen uit buurlanden opvangen. Hun beleid wordt gezien als onsamenhangend, ad hoc en veelal gepolitiseerd en buitenwettelijk.

Dit beeld is misleidend. Het schildert regionale gastlanden, die verreweg de meeste vluchtelingen opvangen, af als het probleem. Terwijl het de rijke Europese landen zijn die hun internationale verplichtingen ten opzichte van vluchtelingen afgeschoven hebben op deze armere landen. Deze beeldvorming is niet alleen moreel en politiek problematisch, zij is ook empirisch onjuist. Het klopt dat sommige van de niet-westerse landen een opportunistisch beleid hebben waarbij status, rechten en vertegenwoordiging van vluchtelingen er soms bekaaid vanaf komen. Ze onderschrijven internationale verdragen niet of onvolledig, komen niet tot toereikende nationale afspraken of laten de implementatie ervan volledig afhangen van lokale politieke belangen.

Politieke elites houden de afwezigheid van vluchtelingenbeleid in stand

Mijn recente boek laat zien dat in Libanon, het land dat wereldwijd het hoogste aantal vluchtelingen per hoofd van de bevolking opvangt, politieke elites de afwezigheid van vluchtelingenbeleid in stand houden door het onthouden van een vluchtelingen- en verblijfsstatus, het verbieden van vluchtelingenkampen en het ondermijnen van leiders die vluchtelingen kunnen mobiliseren. Dit resulteert in existentiële juridische en daarmee sociaaleconomische en psychologische onzekerheid voor vluchtelingen, wat het makkelijker maakt hen te controleren, uit te buiten en te verbannen.

Wat niet klopt is het idee dat deze strategische vormen van non-beleid of juridische ambiguïteit zijn voorbehouden aan landen in het Zuiden. Kritisch onderzoek laat steeds meer zien dat dubbelzinnige wetten, ondoorzichtige beleidskaders, vrijblijvende afspraken, vage mandaten, niet te traceren geldstromen en de afschuif- en wegkijkpolitiek die hiervan het gevolg is, niet de uitwassen maar de kern van het Europese vluchtelingenbeleid vormen.

‘Deals’ met autoritaire staten

De Europese reactie op de Syrische vluchtelingencrisis legt dit feilloos bloot. We tuigden zonder juridische basis een systeem op van mensonterende en, zo wordt steeds duidelijker, bewust ongereguleerde ‘hotspots’ en sloten ‘deals’ met autoritaire staten om zo vluchtelingenstromen te kunnen ‘inkapselen’ en ‘managen’ door middel van ordinaire afschrikpolitiek. Met het excuus dat het door deze alleszins voorspelbare ‘crisis’ werd overvallen, kwam Europa met een serie maatregelen die onrechtmatige discretionaire bevoegdheden voor Europese autoriteiten en existentiële onzekerheid voor vluchtelingen institutionaliseerde.

Daarmee vertoont Europa’s vluchtelingenbeleid fundamentele overeenkomsten met het beleid in ‘de regio’. Vluchtelingenbeleid wereldwijd blijkt weinig meer dan een verzameling vrijblijvende en ambivalente afspraken.

Als we morgen aandacht vragen voor het ‘lot’ van vluchtelingen, suggereert dat al dat we hun situatie zien als de uitkomst van een onnavolgbare loterij, een krachtenveld dat buiten onze invloedssfeer ligt. Dat is vaak ook zo. Maar alleen omdat we dit, in democratische rijke landen in Europa, accepteren.

Volgende maand verschijnt het boek van Nora Stel: ‘Hybrid Political Order and the Politics of Uncertainty – Refugee Governance in Lebanon’.

Lees ook: 

De vluchteling is nog even slecht af als in 1938

In haar boek ‘Niemand wil ze hebben’ schetst Linda Polman een onthutsend beeld van Europa’s omgang met vluchtelingen. ‘Ik schrijf niet om de lezer zich goed te laten voelen.’

Illegale migratie richting Europa komt weer op gang

Na een sterke daling als gevolg van de coronacrisis, liep in mei het aantal migranten en vluchtelingen dat illegaal Europa probeert te bereiken flink op. Volgens de Europese grensbewakingsinstelling Frontex kamen er in mei 4300 mensen illegaal de Europese Unie binnen, bijna drie keer zo veel als in april.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden