Beeld Werry Crone

Column Seije Slager

Vliegen, vlees eten? Schaam u gerust, maar met mate

Grote historische gebeurtenissen doen zich volgens het bon mot twee keer voor: eerst als tragedie, daarna als farce. De allereerste historische gebeurtenis was in ieder geval een tragedie van formaat: de geboorte van de schaamte. Adam en Eva werden zich, nadat ze van de boom der kennis hadden gesnoept, ineens van hun eigen naaktheid bewust. Een verbanning uit de Hof van Eden volgde snel.

De afgelopen tijd beleefde de schaamte een opmerkelijke wedergeboorte, als ‘-schaamte’, het achtervoegsel dat het Genootschap Onze Taal koos als woord van 2019. En ook nu dreigt ons weer een paradijs door de vingers te glippen, het consumptieparadijs deze keer. Alle geneugten waar we ons tot voor kort aan mochten verlustigen, worden nu verpest door dat vermaledijde achtervoegsel: vliegschaamte, vleesschaamte.

Een farce? Wel als je een hele stoet commentatoren moet geloven die zich over het onderwerp boog.

Schaamte is ‘niet productief’, al­dus Teun van de Keuken in een column in de Volkskrant. “Het idee is ontstaan dat het individu, de consument, in zijn eentje verantwoordelijk is voor de rotzooi in de wereld.” Inderdaad, milieuproblemen los je niet op door je als individu te schamen voor die vliegreis, die zo verleidelijk goedkoop is doordat er nog altijd geen kerosinebelasting ingevoerd is. Werkt die obsessie met schaamte, met hoe groen je zelf leeft, niet als bliksemafleider, die individuele burgers afhoudt van de collectieve strijd die nodig is voor stevig beleid?

Het land waar je bij hoort is het land waar je je voor schaamt 

Maar het ligt toch genuanceerder. Want zulk beleid kan alleen succesvol zijn als het ingebed is in gedragsveranderingen. Neem het rookverbod in de horeca. Dat zou in 1988 zijn weggelachen, maar in 2008 was het aantal rokers zo gedaald, dat de tijd er rijp voor was. Destijds rookte ik nog, en ik werd dus naar het terras verbannen. Maar ook daar was vanaf dat moment iets veranderd. Als mijn rook in het gezicht van iemand anders waaide, voelde ik iets dat ik voordien nooit gevoeld had: schaamte.

Schaamte is dus toch niet zo’n individualistische emotie. Ze openbaart zich pas in relatie tot anderen. Als je naakt door je eigen tuin loopt, heb je er geen last van, dat gebeurt pas als je ineens een stem hoort. In de schaamte openbaart zich de strijd tussen individueel gedrag, overtuigingen en maatschappelijke conventies.

De schaamte helpt zo mee om normen te scheppen, en ook de gemeenschappen waar­in die normen gelden. Zoals de Italiaanse cultuurhistoricus Carlo Ginzburg het ooit formu­leer­de: het land waar je bij hoort is niet het land waar je van houdt, maar het land waarvoor je je schaamt.

Schaam u dus gerust, het is een sociale activiteit. Maar wel met mate, en alleen tegenover uw medeburgers.

Als politici u met een variatie op ‘Een beter milieu begint bij jezelf’ een gedragsverandering proberen aan te praten, weet dan: het is niet hun taak om zich te bemoeien met uw innerlijke verlangens, maar om de schadelijke gevolgen daarvan te reguleren, met echt beleid.

Seije Slager is politicoloog en redacteur van Trouw. Hij ver­vangt Leonie Breebaart.

Lees ook:

Schaamte, een woord dat los kan worden gebruikt, maar furore maakt als achtervoegsel

Traditiegetrouw hebben ook de leden van het Genootschap Onze Taal afgelopen week hun woord van het jaar gekozen.

Mijn goede voornemen: niet meer vliegen, tenzij ‘t elektrisch kan

Op de valreep heb ik eind vorig jaar alsnog mijn eerste elektrische auto besteld. In het verlengde daarvan leek het me logisch om ook ander fossiel transport uit te bannen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden