null Beeld
Beeld

ColumnJames Kennedy

Vlak voor 9/11 leek er nog geen vuiltje aan de lucht

James Kennedy

Twintig jaar na 9/11 gaan beschouwingen vooral over hoe betrokkenen die dag zelf beleefden. Gegeven de tragiek van die dag is dat volkomen begrijpelijk: waar was jij toen het eerste vliegtuig zich boorde in het World Trade Center? Mij was dit moment in eerste instantie ontgaan omdat ik bij de tandarts zat. Toen mijn Nederlandse schoonmoeder me belde om te zeggen dat ze meeleefde met ons in Amerika, had ik geen idee waarover ze het had.

Wat mij helderder voor de geest staat is mijn gemoedsrust op de vroege zaterdagavond van 8 september 2001. Toen gebeurde er helemaal niets. Ik was bij vrienden in Holland (Michigan). Wij zaten op hun terras, boven op de duinen, met een wijnglas in onze hand en een zacht briesje in de haren, genietend van de zonsondergang op Lake Michigan.

It doesn’t get any better than this, dacht ik toen. Vrienden, wijn, ­natuurschoon, een zorgeloze ­toekomst, wat wil je nog meer?

Herinneringen aan een wereld die verloren is gegaan

Waarom ik juist dat moment en die oppervlakkige gevoelens niet meer ben vergeten laat zich raden. Misschien is het heimwee naar mijn thuisland Amerika, het thuisland van vóór 9/11 dat er nu niet meer is. Die avond brengt herinneringen terug aan een ­wereld die verloren is gegaan, een wereld die rustiger en vreedzamer leek, maar ook een wereld die totaal niet voorbereid was op wat zou komen en wat ons nog te wachten stond.

En dan denk ik niet alleen aan de war on terror en de transformatie waartoe deze oorlogsverklaring heeft geleid, zowel wat betreft buitenlandse betrekkingen als de binnenlandse politiek. Ik denk eerder aan het afnemend vermogen van landen en samenlevingen om iets voor elkaar te krijgen. 9/11 leek het startschot van een wedstrijd met alleen maar verliezers. Ook in Nederland.

Twintig jaar geleden was de Nederlandse politiek heel anders dan nu. Toen kon je nog het idee hebben dat Nederland ‘af’ was. Ideologische tegenstellingen leken verdampt en in dit tijdperk van relativisme was stellig in iets geloven nog de enige zonde die was overgebleven, zoals Marcel ten Hooven het destijds zei in het boek De lege tolerantie. Alle problemen leken pragmatisch op­gelost te kunnen worden door ef­ficiënt management, marktwerking en keuzevrijheid voor de burger – die vooral als klant moest worden gezien.

De onmin werd snel uitgepraat

In deze context werden politieke geschillen ook nog gemakkelijk bijgelegd. De onmin in 1999 tussen VVD en D66, nadat Hans Wiegel in de Eerste Kamer het door de Democraten (toen nog) gewenste correctief referendum had afgeschoten, werd snel uitgepraat.

Toen al kon je zien, als je goed had opgelet, dat boontje een keer om zijn loontje zou komen. Het polderen en de consensus van de jaren negentig omvatte niet de gehele natie, zoals men toen dacht, maar slechts een omvangrijk deel. Nieuwe kritische stemmen die opkwamen en werden aangewakkerd door de angsten van 9/11 zetten de hele Nederlandse politiek op haar kop, waardoor politici hun zelfvertrouwen verloren en tot op de dag van vandaag schipperen tussen ontkenning, vermijding of meehuilen met de wolven in het bos.

We zijn sinds 9/11 wijzer geworden. We weten nu dat de democratie geen vanzelfsprekendheid is, dat het Westen niet meer de baas is, dat de markt geen heil zal brengen en dat de politiek vooral een meedogenloze arena is waar het partijbelang vooropstaat. Overal is de staat aan het wankelen, ten onder gegaan aan conflicten, ongelijkheid en de ontwrichtingen van klimaatverandering. Waar is de politieke wil gebleven om gezamenlijk erkende problemen aan te pakken? Die lijkt verdwenen, zowel in ­Nederland als daarbuiten.

Misschien is dat deels omdat wij op één belangrijk punt niet verder zijn gekomen dan de dagen voorafgaand aan 9/11. We willen niet meer denken aan het algemeen belang, maar individueel genieten van een oppervlakkig leven in een wereld waar dat kon, maar die niet meer bestaat. We hebben geen visie op het streven naar een goede samenleving en blijken niet in staat om daar gezamenlijk invulling aan te geven. 9/11 heeft deze armoede blootgelegd, maar hoe kunnen we hieraan ontsnappen?

James Kennedy is een Amerikaanse historicus en decaan van het University College Utrecht. In Trouw geeft hij om de week zijn visie op de Nederlandse samenleving. Lees hier meer columns van James Kennedy.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden