OpinieNieuwe bestuurscultuur

Vertrouwen win je terug door burger te betrekken bij de uitvoering van sociale voorzieningen

null Beeld Trouw
Beeld Trouw

Tussen overheid en burger komt het niet meer goed zonder de verzorgingsstaat radicaal op de schop te nemen, schrijft Erik Heijdelberg. Maak gebruik van onze sterke traditie van coöperaties en burgerbestuur.

De crisis tussen overheid en burgers wordt gekenmerkt door wederzijds wantrouwen en breidt zich steeds verder uit. Na de kinderopvang zijn de bijstand, de jeugdzorg, de ggz, de migratie en uitvoeringspraktijken rond inkomen, gezondheid, werk en recht in beeld gekomen. ‘Nieuw leiderschap’ en meer openheid in de politiek zullen die vertrouwenskloof niet overbruggen. Ook door een gedragsveran­dering van de uitvoerende instellingen zal de burger niet duurzaam gaan vertrouwen op grootschalige bureaucratische uitvoering van diensten en rechten.

Om dat vertrouwen terug te winnen zullen er tussen overheid en burger praktijken moeten ontstaan, waarvan de burger zich mede-eigenaar voelt. De aanzet tot zulke praktijken zie je al in de vele honderden sociale ondernemingen, zorgcoöperaties, onderlinge waarborg, burgerondernemingen en dienstencoöperaties die ons land kent. ‘Broodfondsen’ zorgen voor inkomens­bescherming van zzp’ers, ‘De Herbergier’ en de Thomashuizen zijn sociale ondernemingen voor zorg onder regie van ouders en familie, Buurtgezinnen.com helpt bij ­opvoedingsproblemen en contact met de jeugdzorg, Coöperatie de Stadmakers ­stimuleert wooncoöperaties nieuwe stijl.

Radicale vernieuwing

Zo zijn er talloze voorbeelden die uitgaan van gedeelde waarden en behoeften van burgers die niet worden gedomineerd door overmatige controle, de belangen van commerciële marktpartijen en een wantrouwige overheid. Deze nu nog marginale praktijken kunnen inspirerend zijn bij een radicale vernieuwing van de verzorgingsstaat waarin het vertrouwen hersteld kan worden.

De oplossing voor de huidige vertrouwenscrisis wordt nu gezocht in een transparantere overheid of een nieuw sociaal contract (Omtzigt) tussen overheid en burgers.

Hoe mooi ook, dat is onvoldoende om het wantrouwen te keren. Tussen overheid en burger gaapt nu de leegte van een van bovenaf gereguleerde verzorgingsstaat. Een verzorgingsstaat die zich te veel op de markt heeft gericht, en die zich met haar controles richt tégen de burger. Daarmee is van de burger een consument gemaakt die niet veel kanten uit kan en die met anderen concurreert om schaarse en moeilijk toegankelijke voorzieningen. Er is tussen overheid en burgers geen partnerschap en gedeelde verantwoordelijkheid (meer) voor de organisatie en het beheer van voorzieningen. De markt heeft bijvoorbeeld in de ­kinderopvang, maar ook in delen van de gezondheidszorg, de ggz en de arbeidsvoorziening, de regie over kunnen nemen. Niet zelden door, zoals in jeugdzorg en ggz, geld te verdienen aan wat betrekkelijk gemak­kelijk is, en de ingewikkelder zaken over te laten aan een wantrouwige overheid.

Ommezwaai

Er is een forse ommezwaai nodig in hoe wij voorzieningen organiseren. Meer coöperaties en onderling georganiseerde hulp, met een grotere rol voor vakbonden, beroepsorganisaties, cliënten-, ouder- en wijkverenigingen, woningbouwverenigingen en onderlinge waarborg bij het opzetten en besturen van voorzieningen. Denk aan initiatieven als kinderopvang met burgerbestuur, burgerpanels met vergaande bevoegdheden in de jeugdzorg, ‘zorgschappen’ voor dementiezorg in de wijk. Het initiatief, de ­uitvoering en deels de controle komen dan dichter bij de burger. Maak zo een dikke vertrouwenwekkende laag van voorzieningen die door burgers bestuurd en beheerd worden, tussen een wantrouwige overheid en een overmatig gecontroleerde burger in.

Die verzorgingsstaat lijkt nu een arena waarin ieder voor zich zo veel mogelijk rechten doet gelden. Waarbij de overheid een ­afstandelijke, controlerende en soms zelfs discriminerende rol heeft. Jammer, want de verzorgingsstaat is historisch geworteld in onderlinge hulp en steun in het belang van iedereen. De Bijstandswet van 1965 bijvoorbeeld is een regeling die mensen individueel meer vrijheid geeft en minder afhankelijk maakt van liefdadigheid. Maar de balans is verstoord en de burger is geen deelgenoot, maar wordt gezien als een rupsje-nooit-genoeg. Onderlinge hulp en wederkerigheid tussen burgers zijn onzichtbaar geworden. Zorg, onderwijs, inkomenshulp en arbeidsvoorziening zijn vervlochten met markt, competitie en eigenbelang. De overheid controleert als chagrijnige poortwachter op afstand kosten en rechtmatigheid.

Hoe kan de balans hersteld worden? Door aan te sluiten bij de sterke traditie in coöperatie, verenigingsleven en belangenbehartiging die wij kennen. Zoals woon­coöperaties voor ouderen, verbruikers­coöperaties in de biologische landbouw, ­ouders die kleinschalige gehandicaptenvoorzieningen exploiteren. Breid deze nu nog marginale initiatieven uit, maak er echt werk van en leg het vast in wetgeving. De verzorgingsstaat moet op de schop, zodat burgerbestuur eerder regel dan uitzondering wordt. De overheid kan dan terug naar de rol van regisseur en eindcontroleur.

Lees ook:

De groene burgerbeweging is kien op zelfstandigheid, maar samenwerking kan de milieuwinst vergroten

Burgers die groene projecten beginnen, doen dat voor het milieu én om zelfredzaam te worden, zegt sociologe Fleur Goedkoop. Ze willen best samenwerken met gemeenten of bedrijven, maar hebben zo hun reserves.

In coöperaties schuilt nog meer kracht

Geef burgers het recht om als volwaardige partners mee te praten. Dat stelt Bianca Verkuijlen, voorzitter van zorgcoöperatie Schaijk, voor.

De toekomst van de democratie ligt bij actieve burgers

De politiek heeft geen antwoord op de huidige problemen. Dat zal dus van de burger moeten komen, stellen Jan Snijders en Jan Smelik, bestuursleden van Coöperatie Austerlitz Zorgt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden