null Beeld
Beeld

ColumnNelleke Noordervliet

Vertrouwen herstellen? Begin eerst eens met betrouwbaarheid

Columniste Nelleke Noordervliet zag weinig kwade opzet in de kabinetsnotulen. “Natuurlijk wil je klagen over mensen die je dwarsliggen. Het beeld is er vooral een van incompetentie en angst.”

Nederlanders staan al sinds eeuwen bekend als botterikken. Recht voor zijn raap is een goede omschrijving van hun stijl, ze maken van hun hart geen moordkuil en belichamen nog zo wat uitdrukkingen die zeggen dat ze voor wellevendheid geen hoog rapportcijfer krijgen.

Hoffelijkheid is voor Nederlanders een onbekende deugd en plichtplegingen houden ze zo kort mogelijk. Onze in stemmig zwart geklede regenten die aan de goudglitterende internationale diplomatieke tafel aanschoven om de Vrede van Westfalen te onderhandelen, werden gezien als onbehouwen buitenstaanders.

Sommigen vinden het een aangename eigenschap van het Nederlandse volk: jullie zijn zo lekker direct. Ja, op het beledigende af, zoals een uiterst formele en formalistische Chinese delegatie ervoer toen er een Nederlandse bedrijfstopman in vrijetijdskleding op bezoek kwam met in zijn hand twee plastic tasjes vol geinige cadeautjes.

Spiegelpaleis

En nu bevinden we ons – bot als we zijn – in een spiegelpaleis waarin containerbegrippen als vertrouwen en betrouwbaarheid worden weerkaatst zonder dat iemand weet wat we ermee moeten. Daar komt dan ook nog het principe van vertrouwelijkheid bij, dat botst met de eis van openheid. Beide hebben we nodig, maar het een sluit het ander uit.

De gesprekken in de ministerraad vond ik weinig verrassend en ook niet eens zo verfoeilijk. Dat er over personen wordt gesproken, lijkt me volkomen normaal. Natuurlijk doe je bij je collega’s je beklag over de mate waarin je dwars wordt gezeten door degenen die je werk moeten controleren. Natuurlijk probeer je die dwarsliggers te ‘sensibiliseren’. Ik had het raar gevonden als er geen onvertogen woord was gevallen en men zich had gehaast de namen van de ambtelijke jachthonden vrij te geven.

Wat uit het geheel opdoemt is incompetentie en angst. Niet in staat om de ambtelijke macht te weerstaan, niet dapper genoeg om de signalen serieus te nemen en bang voor de eigen carrière. Kleine mensen, hoor.

Zitten we nu echt in de put? Of komen we eruit en is er dan eigenlijk niets veranderd? Het is denkbaar dat juist omdat we als Nederlanders over het algemeen zo bot en direct zijn, de bestuurscultuur van verbergen en verzwijgen eigenlijk tegennatuurlijk is, en dat we het liegen en bedriegen daarom echt niet meer pikken.

Zijn wij werkelijk dapperder en deugdzamer dan de boven ons gestelden? Dat is een claim die ik niet aandurf. Politici zijn net als wij. Wij zijn net als zij. De onthulling bevestigde wat ik in mijn vorige column duidelijk maakte: het gevoel van almacht en onaantastbaarheid is overal waar een besloten groep het voor het zeggen denkt te hebben. Het vertrouwen herstellen, daar schijnt het nu om te gaan.

Glijdende schaal

Beter is: betrouwbaarheid herstellen. Die komt eerst, dan eventueel vertrouwen. Iemand heeft je nog nooit teleurgesteld, nooit in de steek gelaten, nooit voorgelogen, hij heeft je geheimen bewaard, je je tekortkomingen vergeven, hij heeft de eigen fouten toegegeven en verbeterd. Die is betrouwbaar. Die vertrouw je. Dat grenst aan het heilige. Vertrouwen is minimaal het voordeel van de twijfel en maximaal iemand de sleutel van je huis en je pincode geven. Vertrouwen kent een glijdende schaal.

Wat moeten we nu? Het staat er niet goed voor. Een nieuw blik Kamerleden en ministers opentrekken? Of cynisch aanvaarden dat we met het stel zitten opgescheept en dat we het nooit helemaal krijgen zoals het zou moeten.

Totale openheid is een onmogelijke eis. Maar hoe ga je om met vertrouwelijkheid, geheimen? Je moet niet moeten willen weten wat je niet verder mag vertellen en tegelijk moet je willen weten wat je niet verder mag vertellen om te weten of iets vertrouwelijkheid waard is.

Dilemma’s, daar hebben Kamerleden het niet op. Scoort slecht. Mij schiet het woord ‘onbaatzuchtig’ te binnen. En ‘integer’. Mooie idealen, die we hooguit kunnen benaderen. Waarschijnlijk komen we nooit verder dan zo onbaatzuchtig en integer mogelijk. Tel uit je winst. Over een halfjaar hebben we Rutte IV. Met een dik regeerakkoord vol radicale ideeën over openheid, transparantie en vertrouwen. Dat zullen we dan nog wel eens zien.

Nelleke Noordervliet

Nelleke Noordervliet (Rotterdam, 1945) schreef meerdere romans, novelles en theaterstukken. In 2018 won ze de Constantijn Huygens-prijs voor haar gehele oeuvre. In haar column in Trouw bespiegelt ze tweewekelijks op de actualiteit. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden